Johanna Westerdijk

Vandaag is het precies honderd jaar geleden dat Johanna Westerdijk als eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland haar oratie uitsprak aan de Universiteit Utrecht. Westerdijk was hoogleraar in de fytopathologie (plantenziektekunde) en directeur van het Centraalbureau voor Schimmelcultures (CBS-KNAW). Deze bijzondere gebeurtenis wordt gevierd met de opening van het Johanna Westerdijkjaar. 

Onverschrokken, onconventioneel en voor niemand bang, zo typeert biografe Patricia Faasse de vrouw over wie zij een lijvig boek schreef, Johanna Westerdijk (1883-1961). En die onverschrokkenheid was in die tijd misschien ook wel nodig om het in ons land te schoppen tot eerste vrouwelijke hoogleraar. Destijds ook nog vaak hooglerares genoemd. Veel vrouwen kwamen immers niet verder dan de basisschool, mochten niet stemmen en gehuwde vrouwen waren (tot 1956!) zelfs handelingsonbekwaam. Maar, Nederlands eerste vrouwelijke hoogleraar was zeker géén gejaagde, zenuwzieke en gecompliceerde vrouw, deelde de Nieuwe Courant haar lezers mee in 1917.

Aletta vs. Johanna

De eerste vrouwelijke student van Nederland, Aletta Jacobs, is een stuk bekender dan de hooglerares. Gisteren op haar geboortedag (9 februari) prijkte haar beeltenis nog op de startpagina van Google. Ooit waren ze zelfs buren, Aletta en Johanna, toch kennen we de eerste (bijna) allemaal en de andere (bijna) allemaal niet. De reden aldus Faasse, in een eerder interview: 'Westerdijk is nu eenmaal minder goed in een hokje te plaatsen en was minder politiek. Jacobs streed voor vrouwenkiesrecht en het recht voor vrouwen op geboortebeperking. En hoewel Westerdijk veel voor vrouwen heeft betekend, stond ze er niet mee op de barricaden.' Wel stelde ze meer vrouwen dan mannen aan als onderzoeker in de door haar geleide instituten en speelde ze een actieve rol in nationale en internationale organisaties voor vrouwen in de wetenschap.

Tekst loopt door onder afbeelding.

westerdijkgoed

Grootste schimmelcollectie van de wereld

Als jonge vrouw van begin twintig wordt Westerdijk in 1906 directeur van het Willie Commelin Scholten laboratorium (WCS) in Amsterdam, waar plantenziektekundig onderzoek werd verricht. In die tijd staat het onderzoek naar plantenziektes nog in de kinderschoenen, terwijl er wel veel behoefte is aan kennis. Bijvoorbeeld om te achterhalen hoe je hongersnoden kunt voorkomen, veroorzaakt doordat de oogsten zijn mislukt door ziektes. Johanna kan zich in dit onontgonnen vakgebied al snel onderscheiden. In 1907 wordt ze aangesteld als directeur van het Centraal Bureau voor Schimmelcultures (CBS) en in 1917 benoemd tot buitengewoon hoogleraar in de plantenziektekunde in Utrecht. Onder haar doortastende leiding groeide de schimmelcollectie van het CBS uit tot de grootste van de wereld.

Overigens hield Johanna naast hard werken ook zeker wel van een borreltje en gezelligheid op zijn tijd. Kenmerkend hiervoor is haar lijfspreuk, die ze in de gevel van haar laboratorium in Baarn liet hakken: ‘werken en feesten vormt schone geesten’. 

Schimmels in het zonnetje

Dat haar nalatenschap ook nu nog springlevend is blijkt wel uit het feit dat de schimmels in het huidige CBS in Baarn nog steeds worden ingedeeld volgens de taxonomie die Westerdijk ooit ontwikkelde. Schimmels worden de laatste tijd veelvuldig vanuit de onderwereld in het zonnetje gezet. In het Museum Micropia in Amsterdam zien we in de tentoonstelling “Een schimmelige toekomst” dat schimmels mogelijk hout, leer en zelfs plastic kunnen vervangen. En uit recent onderzoek blijkt dat natuur kan herstellen dankzij schimmelnetwerken. Ook hebben schimmels een belangrijke rol in het oplossen van grote maatschappelijke problemen, zoals antibioticaresistentie, de uitputting van fossiele brandstoffen en de nog steeds voorkomende mislukte oogsten door plantenziekten. Een kwart van alle mislukte oogsten wereldwijd wordt toegeschreven aan plantenziekte. Zo valt te lezen op de website van het Johanna Westerdijkjaar. Onderzoek naar schimmels en plantenziekten is, honderd jaar nadat Westerdijk haar oratie uitsprak, dus nog steeds zeer nodig.

Meer weten over Johanna Westerdijk? Luister naar onderstaand gesprek met biografe Patricia Faasse en Jan Dijksterhuis, senior onderzoeker aan het Centraal Bureau voor Schimmelcultures. Dit gesprek maakt deel uit van de podcast-serie Vrouwen in de wetenschap. Luister vanaf 02.25 minuten!

Eerste vrouwelijke hoogleraar

Eerste vrouwelijke hoogleraar

Johanna Westerdijk was de eerste vrouwelijke hoogleraar in Nederland en doceerde maar liefst op twee universiteiten. Toch was het, voor een vrouw in die tijd, geen gemakkelijke weg naar de top.

Dit jaar worden er 100 nieuwe vrouwelijk hoogleraren aangesteld

In het Westerdijkjaar staan verschillende organisaties stil bij Westerdijks verdiensten voor de wetenschap en bij de positie van vrouwen in de wetenschap. Jet Bussemaker greep onlangs het Westerdijkjaar ook aan om universiteiten aan te sporen meer vrouwelijke hoogleraren te benoemen. Zij maakt geld vrij waarmee universiteiten in 2017 100 extra vrouwelijke hoogleraren aan kunnen stellen. De Universiteit Utrecht spant zich ook het komende jaar weer extra in om het aandeel vrouwelijke hoogleraren te vergroten, de KNAW op haar beurt selecteert in twee extra verkiezingsrondes in totaal zestien vrouwelijke topwetenschappers voor het lidmaatschap.
Bron: Universiteit Utrecht

Een korte video over het leven van Johanna Westerdijk (1883-1961)

Johanna Westerdijk was de eerste vrouwelijke hoogleraar van Nederland. Als jong meisje had ze al een grote belangstelling voor de natuur en op vakanties ontpopte ze zich als een plantkundige in de dop. Na de HBS volgde ze een opleiding voor lerares in de biologie aan de Universiteit van Amsterdam. Daarbij werd ze in de plantkunde geschoold door onder andere de beroemde hoogleraar Hugo de Vries. In 1917 werd ze de eerste vrouwelijke hoogleraar in Nederland.

Onder haar leiding werd onderzoek gedaan naar plantenziektes zoals de aardappelziekte. Wereldfaam verwerft ze met haar onderzoek naar de iepenziekte, die nog steeds bekend staat als de Dutch elm disease.