Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
portret ada lovelace

Het was een man die de computer bedacht, maar een vrouw die als eerste de mogelijkheden van het apparaat onderkende. Ada Lovelace (1815-1852) bedacht hoe je een computer moet programmeren.

Schulden, aristocratische excessen en talloze liefdesaffaires. Dat zijn de eerste associaties bij het horen van de naam Lord Byron (1788-1824), een van Engelands grootste dichters. Een ‘gek, slecht en gevaarlijk om te kennen’, volgens een van zijn maîtresses. Dat ook de streng religieuze wiskundige Anne Isabella Byron zijn pad kruiste is nog tot daar aan toe, maar dat de twee werden geteisterd door een aanhoudende interesse in elkaar is wel het laatste wat je zou verwachten. Het huwelijk hield niet lang stand, maar resulteerde wel in een dochter: Ada Lovelace.

Als de dood dat Ada dezelfde gekte zou ontwikkelen als haar vader, of misschien zelfs dichter zou worden, bracht Anne Isabella haar dochter al vroeg een liefde voor wiskunde en wetenschappelijk onderzoek bij. Dat Lovelace ooit met behulp van wiskundige modellen aan het gokken zou slaan en daarbij duizenden Engelse ponden verspeelde, is natuurlijk de ironie ten top. Maar het is ook slechts een voetnoot in een leven dat verder in het teken stond van, zoals ze het zelf omschreef, poëtische wetenschap.

Al op haar achttiende, in 1833, ontmoette ze Charles Babbage, de bedenker van de eerste mechanische, programmeerbare computer. ‘Babbage bedacht dat het mogelijk was om een computer te maken, maar zag niet wat de consequenties ervan waren,’ zegt Jurgen Vinju, software-ingenieur aan het Centrum voor Wiskunde en Informatica (CWI) in Amsterdam. ‘Daar had hij Lovelace voor nodig. Zij heeft de eerste computer functionaliteit gegeven, ervoor gezorgd dat er echt wat uitkwam.’

Virtueel dan, want de machines van Babbage werden in de negentiende eeuw nooit daadwerkelijk gebouwd. Toen Lovelace een artikel vertaalde over de werking van de zogenoemde ‘analytische machine’ van Babbage, voegde ze een aantal voetnoten toe die de lengte van het originele artikel overstegen. Met daarin opgenomen een methode die op een werkende versie van de computer een wiskundige reeks zou hebben opgeleverd. Een algoritme dus, dat Lovelace de benaming ‘eerste programmeur ter wereld’ opleverde. Ter ere van vrouwen in wetenschap en technologie is er inmiddels ook, dit jaar op 14 oktober, een heuse Ada Lovelace Day. 


AnalyticalMachine_Babbage_London

Recept

Kun je zo’n theoretische exercitie eigenlijk wel een computerprogramma noemen? Zeker wel, vindt Vinju: ‘Weet je wat een goeie definitie van programmeren is? Een recept opschrijven dat later wordt uitgevoerd. Daarom heet een programma van een concert ook een programma. Zelfs in de jaren zestig en zeventig werden veel computerprogramma’s eerst helemaal op papier uitgedacht. Je ging een computer niet lastigvallen met je denk- en typefouten.’

Al snel zag Lovelace in dat een computer – letterlijk: rekenaar – feitelijk geen getallen bewerkte, maar symbolen. Het is moeilijk meer voor te stellen hoe groot die conceptuele stap destijds moet zijn geweest, maar de implicaties zijn er niet minder om. Stel je voor, schreef ze bijvoorbeeld, dat je de relaties tussen tonen en de principes van harmonie en compositie kunt vangen in een wiskundige notatie: dan moet een computer in staat zijn om composities te maken van elke denkbare lengte en complexiteit.

‘Dat visionaire zou ik willen benadrukken’, zegt Vinju. ‘Ze bedacht niet alleen hoe je een computer moet programmeren, ze deed ook een stapje achteruit en vroeg zich af: wat heeft dit voor de mensheid te betekenen? Ze zag in dat een computer in essentie een machine is die zichzelf bestuurt.’

Vrouwen speelden sowieso een belangrijke rol in de ontwikkeling van software, maar die is feitelijk tot op de dag van vandaag onderbelicht gebleven. Tilly Blyth, curator bij het Science Museum in Londen: ‘Er is altijd alle aandacht voor de fysieke kant – de apparaten, de gadgets. Vrouwen zijn van oudsher veel actiever geweest op het gebied van software. En bovendien worden de arbeiders, de mensen achter de producten, vaak onderbelicht. En dat waren niet zelden vrouwen’.

Als ze de kans kregen, want het werd ze lang niet altijd gemakkelijk gemaakt. Beroemd is het geval van Stephanie Shirley, ’s werelds eerste freelance programmeur: ze kreeg pas een voet tussen de deur toen ze haar voornaam veranderde in Steve. Ze maakte furore met haar F.I. Group, die software ontwikkelde die veelal door vrouwen vanuit huis werd gemaakt.

Luisteren

Brengen vrouwen nog specifieke skills mee? Jurgen Vinju denkt van wel: ‘Software engineering is maar voor de helft een harde wetenschap. Je hebt de harde wiskunde en informatica nodig om de software te schrijven, maar je bent tegelijkertijd de wereld aan het modelleren: bedrijfsprocessen, interactie tussen mensen, de verhouding tussen de verschillende belanghebbenden. Bij het vinden van die balans gaat het vaak mis, omdat er niet goed wordt geluisterd en niet goed genoeg wordt nagedacht over de interactie tussen mens, organisatie en computer. We hebben dus meer Ada’s nodig. Dat mogen trouwens ook best mannen zijn, als ze maar aandacht hebben voor het perspectief van de ander.’

Geen wonder dat men bij organisaties als het CWI graag een rolmodel als Lovelace adopteert; niet alleen iemand met een enorme staat van dienst, maar ook iemand die vanuit een origineel perspectief naar de wetenschap kijkt. ‘Laat me opmerken,’ schreef ze ooit, ‘dat de wonderlijke transformaties die veel formules kunnen ondergaan, de onvermoede en voor een beginner schijnbaar onmogelijke identiteit van vormen die op het eerste gezicht totaal ongelijk schijnen, in mijn ogen een van de belangrijkste obstakels van het eerste deel van een wiskundige studie is. Ik moet vaak denken aan zekere geesten en feeën waar je over leest, die nu weer de ene vorm hebben, en het volgende moment een totaal andere’.

Ada Lovelace werd na haar dood – ze overleed op 36-jarige leeftijd aan baarmoederhalskanker – op haar eigen verzoek begraven naast haar vader.

Chien-Shiung Wu II

Volgende week: Chien-Shiung Wu (1912 – 1997)

Van oorsprong Chinees maar het grootste deel van haar leven werkzaam in de VS, deze First Lady of Science. Maar ondanks haar bijnaam is Miss Wu zelfs in Amerika nauwelijks meer bekend. Haar vader gaf haar mee dat ze obstakels moest negeren, en inderdaad kwam deze workaholic erg ver. Haar expertise op het gebied van radioactiviteit en kernfysica was ongeëvenaard. Velen waren verbolgen toen ze werd gepasseerd toen de Nobelprijs werd uitgereikt voor de pariteitsschending in de zwakke wisselwerking – ten gunste van haar mannelijke collega’s ging.