Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
De Hadza, ze spreken een kliktaal

Talen met vele klanken, talen met weinig klanken. Met veel woorden, met weinig woorden. Door velen gesproken of slechts door twee. Talen zijn er in alle soorten en maten maar stammen van één vooroudertaal af, uit Afrika.

De eerst gesproken woorden stammen uit Centraal en Zuid-Afrika, zegt een Nieuw-Zeelandse studie, gepubliceerd in Science. De resultaten laten zien dat onze spraak zich vervolgens via migrerende populaties over de rest van de wereld verpreidde. Quentin Atkinson bestudeerde voor het onderzoek de klanken van 504 talen. Zo ontdekte hij dat de talen met de meest verschillende klanken in Afrika gesproken worden, zoals de bijzondere kliktaal van de San stam. De minste klanken zijn te vinden in Zuid-Amerikaanse talen en bij inwoners van de tropische eilanden in de Stille Oceaan zoals Hawaï.

Dit verspreidingspatroon komt overeen met de genetische diversiteit. In Afrika zijn niet alleen de meeste klanken in een taal te vinden, de genetische diversiteit onder mensen is er ook het hoogst. Dit is volgens Atkinson te verklaren door het "serial founder" effect. Mensen leefden waarschijnlijk eerst in grote en genetisch diverse populaties in Afrika, waarna kleinere groepjes zich afscheidden en richting Europa migreerden. Ieder afgesplitst groepje droeg slechts een deel van de oorspronkelijke genetische diversiteit bij zich.

Dit proces wordt weerspiegeld in de verspreiding van taal. Tegelijk met het migreren van de kleine populaties, nam ook de klankdiversiteit van hun taal wat af. Zo bleef bijvoorbeeld de kliktaal achter in Afrika. Hoe jonger de kolonisatie van een land, en hoe verder van Afrika, hoe minder klank in de lokale taal dus. Volgens Atkinson is dit sterk bewijs dat de moderne menselijke taal in Afrika is ontstaan.

Geen universele taalregels
Maar betekent dat dan ook dat alle baby’s waar ook ter wereld met dezelfde set universele taalregels in hun hoofd geboren worden? Nee, dat is zeer onwaarschijnlijk, concluderen Nederlandse en Nieuw-Zeelandse onderzoekers in Nature. Ze halen met hun resultaten, volgens henzelf, in één klap de heersende theorieën over het idee van zulke taaluniversalia onderuit.

Hiervoor analyseerden ze de evolutie van vier grote taalfamilies, samen goed voor een derde van de gesproken talen. Ze keken of de regels voor de woordvolgorde (zoals bijvoorbeeld dat wanneer het werkwoord aan het einde van de zin staat, het bijvoeglijke naamwoord altijd na het zelfstandige naamwoord komt) ook te vinden zijn bij een gemeenschappelijke ‘taalvoorouder’. De resultaten zijn verrassend en weerspreken sommige heersende theorieën.

Er is geen universele regel over woordvolgorde-samenhang die in alle taalfamilies geldt. Elke taalfamilie komt tot stand door evolutionaire toevalligheden. ‘Dit zegt niet dat er niet één vooroudertaal zou kunnen zijn, zoals de Science publicatie laat zien’, zegt Michael Dunn, een van de onderzoekers. ‘De vooroudertalen van de taalfamilies die wij hebben onderzocht zijn vele malen jonger dan het ontstaan van taal. Beide onderzoeken laten zien dat taal variatie heeft en dat deze variatie wordt bepaald door geschiedenis. Om de taalkundige variatie te begrijpen, moet je rekening houden met die geschiedenis.’

Taal verdwijnt door ruzie
Intussen verdwijnt de taalkundige variatie in hoog tempo. Want van de 7000 talen worden er ongeveer 2473 bedreigd. De Ayapaneco taal is een indianentaal en één van die bedreigde talen. Het overleefde de Spaanse inval, oorlogen, revoluties, overstromingen en hongersnoden. Maar nu dreigt de taal door een ruzie te verdwijnen, voordat hij ooit is vastgelegd. Er zijn nog maar twee mensen die vloeiend Ayapaneco kunnen spreken, en zij weigeren met elkaar te praten.

Manuel Segovia, 75, en Isidro Velazquez, 69, leven 500 meter van elkaar in het dorp Ayapa, Mexico. In een laatste poging de taal te redden, is Daniel Suslak, een Amerikaanse taalantropoloog, een project gestart om een woordenboek van de ernstig bedreigde taal te maken.

Q.D. Atkinson Phonemic diversity supports a serial founder effect model of language expansion from Africa, Science, 15 april 2011

M. Dunn et. al, Evolved structure of language shows lineage-specific trends in word-order universals, Nature, 13 april 2011