Geen geuren maar kleuren
Sommige aftershaves zijn voorzien van de lokstof feromonen. Een slechte versiertruc, als het aan Amerikaanse wetenschappers ligt. Volgens hen ging een mensenlijk gen voor feromonen stuk vanaf het moment dat onze vroege voorouders kleuren konden zien.

Gooi uw aftershave met feromonen maar weg. Tenminste, als het plan was om hiermee aantrekkelijk te worden voor het andere geslacht. Mensen kunnen deze lokstof waarschijnlijk toch niet waarnemen. Volgens George Zhang, een Amerikaanse geneticus, hoeft dat ook niet, omdat we in kleur kunnen zien. Miljoenen jaren geleden selecteerden we nog wel onze partners aan de hand van feromonen. Het dna dat dit mogelijk maakte, raakten echter in verval vanaf het moment dat onze wereld kleur kreeg. Feromonen zijn karakteristieke lokstoffen die de aantrekkingskracht van veel landdieren bepalen. Legio dieren zijn voor het aantrekken van soortgenoten afhankelijk geworden van deze stoffen. Hun neus bevat speciale receptoren die feromonen kunnen oppikken, ondanks dat deze lokstoffen geen geur of smaak hebben. Mensen en mensapen kunnen dat waarschijnlijk niet meer, aldus Zhang en zijn collega’s in het tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences. Al zo’n 23 miljoen jaar kunnen we geen feromonen meer waarnemen, denkt Zhang. Hij concludeert dit nadat hij het gen trp2 bestudeerde. Dit gen maakt speciale openingen in de wand van cellen in de neus, waardoor ze gevoelig worden voor feromonen. Mensen hebben ook zo’n gen, maar daar zitten zoveel fouten in dat het niet meer werkt. Zulke fouten kunnen in de loop van miljoenen jaren evolutie willekeurig ontstaan. Met een computersimulatie ging Zhang terug in de tijd, en berekende het moment waarop het trp2-gen nog wel goed werkte. De ontwikkeling van het trp2-gen geeft volgens hem een duidelijk breekpunt aan in de opdeling van apensoorten. Apen worden grofweg onderverdeeld in apen van de ‘Oude’ en de ‘Nieuwe Wereld’, afhankelijk van het werelddeel waar ze wonen. Europa, Afrika en Azië behoren tot de Oude Wereld, en de Nieuwe Wereld bestaat uit Noord- en Zuid-Amerika. Mensen en mensapen zijn apen uit de Oude Wereld en kunnen kleuren zien, in tegenstelling tot apen van de Nieuwe Wereld. Zhang denkt dat dit kleurige onderscheid tussen Oude en Nieuwe Wereld ongeveer 23 miljoen jaar geleden onstond. Mannetjesapen van de Nieuwe Wereld kunnen nog steeds geen kleuren zien, en deze apensoorten gebruiken nog steeds feromonen om een geschikte partner te vinden. Vrouwtjesapen van de Nieuwe Wereld kunnen wel kleuren zien. Daarvoor zijn twee genen nodig voor de kleuren rood en groen. Deze bevinden zich op het X-chromosoom, waarvan vrouwen twee hebben en mannetjes maar één. Vroeger was het bij apen van de Oude Wereld ook zo, maar 23 miljoen jaar geleden ontstond een tweede gen dat kleur zien ook voor mannen mogelijk maakte. Hierdoor ontstond naast de feromonen een nieuwe manier om de juiste partner te vinden. Kleuren zien maakte feromonen voor deze apen overbodig, denkt Zhang. Tegenwoordig bepalen opgezwollen lichaamsdelen en aantrekkelijke kleurpatronen of een dier voor hen seksueel aanlokkelijk is. Niettemin zijn mensen volgens velen nog steeds vatbaar voor aantrekkelijke feromonen. Enkele jaren geleden bijvoorbeeld ontdekten Amerikaanse wetenschappers een hersengebied dat feromoonsignalen kan oppikken. De rol van feromonen bij mensen blijft omstreden, ondanks berichten dat het invloed heeft op de menstruatiecyclus en onbewuste aantrekkingskracht. Die berichten doen vermoeden dat vrouwen die dicht opeen leven, bepaalde feromoonachtige stoffen afscheiden waardooor na verloop van tijd de menstruatie synchroon gaat lopen. Kleuren zien werkt echter beter dan feromonen voor het vinden van de juiste partner, meent Zhang die werkzaam is bij de University of Michigan. Kleuren zijn immers van grote afstand al waar te nemen. Daarnaast worden feromonen meegevoerd door de wind, en kunnen dus flink verspreid worden in de lucht. Wie wat van deze lokstof opsnuift kan dus niet onmiddellijk weten waar het vandaan kwam. We kunnen dus maar beter zorgen dat we er goed uitzien, in plaats van ons te besprenkelen met feromonen. Het trp2-gen is immers niet voor niets stukgegaan.

Aschwin Tenfelde

Bron: J. Zhang et. al., Evolutionary deterioration of the vomeronasal pheromone transduction pathway in catarrrhine primates. Internetpublicatie van: Proceedings of the National Academy of Sciences. (dx.doi.org/10.1073/pnas.1331721100)