Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

Gezonde oudere

Met genoeg slapen, uitgebalanceerde maaltijden of een detox op zijn tijd, proberen we massaal de man met de hamer om de tuin te leiden. Maar wie denkt dat die gezondheidshype hypermodern is, heeft het mis.

In goede gezondheid en liefst ook nog met goed gemoed ouder worden, dat willen we eigenlijk allemaal. En dus rollen we onze yogamatjes uit, schaffen we een sapmachine aan en worden negatieve gedachten aangepakt met een mindfulnesscursus. Eigenlijk heel ouderwets, blijkt uit de tentoonstelling Gelukkig Gezond! Histories of Healthy Ageing in het Universiteitsmuseum te Groningen. Vanaf vandaag open voor het publiek.

Afbeelding bovenaan dit artikel: detail van 'Isabelle R' 89 jaar', gefotografeerd door Erwin Olaf (1999). Groninger Museum.

Genezen vs. levensstijl aanpassen

“Tot en met de 18e eeuw was het gebruikelijk om naar iemands levensstijl te kijken wanneer die met zijn gezondheid sukkelde”, vertelt Rina Knoeff, hoofddocent aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zij leidt de tentoonstelling en het bijbehorende congres. “Maar dat gebruik is in de 19e en 20e eeuw op de achtergrond geraakt. ”In tijden van ‘meten is weten’ werden er ziekenhuizen opgericht en werd de gezondheidszorg steeds gespecialiseerder. “Niet de combinatie van het hele lichaam en geest werd in ogenschouw genomen, maar alleen dat onderdeel dat niet goed functioneerde. De aandacht verschoof van levenswijze aanpassen naar ziekte genezen.”

Die trend lijkt nu precies weer omgekeerd, artsen geven immers steeds vaker tips om gezonder te leven en ziekte te voorkomen in plaats van alleen maar medicatie tegen de al bestaande kwaal.

Vergrijzing en gezondheidshype

Volgens Knoeff komt dit onder andere door de veroudering van de samenleving. “Dat is een maatschappelijk probleem dat grote kosten met zich mee gaat brengen. Die proberen we in de hand te houden door in te zetten op een gezondere levensstijl.”

De belangrijkste boodschap van het congres en de tentoonstelling is volgens haar dat ideeën over wat wel en niet gezond is van alle tijden zijn. “Al dit soort adviezen zijn niet tijdloos noch universeel, maar zijn ingebed in de ideeën over lichaam, cultuur en politiek die op dat moment gelden”, aldus Rina Knoeff.

Gezond zijn heb je zelf in de hand

Natuurlijk, je moet een beetje geluk hebben met je genenpakket. En we weten heus wel dat ziekteleed niet altijd te voorkomen is, maar we zijn er tegenwoordig wel van overtuigd dat we zelf veel invloed hebben op ons welbevinden. Ongezond eten, weinig slapen, stress, allemaal factoren die ervoor kunnen zorgen dat je sneller ziek wordt of waardoor je je niet optimaal voelt.

En allemaal factoren waar mensen al sinds de Griekse Oudheid invloed op proberen uit te oefenen. Toen werden ze ook wel de non-naturalia genoemd: lucht, water en de plaats waar je woont, eten en drinken, beweging, rust, slapen en waken, emotionele balans én, last but not least, een gezonde toiletgang.

Die mensen van vroeger waren dus zo gek nog niet, vandaar alvast een voorproefje van de tips en trucs van onze verre voorvaderen, die te vinden zijn op de tentoonstelling ‘Gelukkig Gezond! Histories of Healthy Ageing’ in het Universiteitsmuseum te Groningen. Op naar een lang, gezond en gelukkig leven!

Tekst loopt door onder afbeelding. Detail van pagina 309 uit Jan van Wijck’s 'Proeve der redelyke heelkonst' (Rotterdam 1775). Universiteitsbibliotheek Leiden

non naturale

Slaapproblematiek

Ook in de middeleeuwen konden velen de slaap al moeilijk vatten. In de Almanak der Gezondheid  (Tacuinum sanitatis), die veel burgers in de laatmiddeleeuwse steden bezaten of kenden, werd met enige ironie gesteld dat het op zich geen kwaad kan om eens extra na te denken over zaken van groot belang, maar dat wakker liggen nogal eens tot problemen leidt. De zintuigen verloren hun kracht, woede ging overheersen en er ontstonden donkere kringen onder de ogen. 

Het boekje werd vaak gepubliceerd als een “stripverhaal” waarin mensen via tekst en afbeeldingen konden zien hoe ze gezond konden blijven. Zo is er bijvoorbeeld een man te zien die in slaap wordt gebracht door muziek. In die tijd betekende dat dus een violist die live in je slaapkamer speelt. Niet voor iedereen weggelegd.

Iedereen zou acht uur per nacht moeten slapen, maar te veel slapen moest worden vermeden, omdat daardoor het lichaam zou uitdrogen. Het gevolg van uitdroging en een lege maag was zwakheid.

En waar er vandaag de dag nog wel eens wordt aangeraden om een powernap te nemen, werd het de middeleeuwer ten zeerste afgeraden om een dutje overdag te doen. Dat zou leiden tot te veel verlies van levenskrachten. 

Tekst loopt door onder afbeelding. Detail van 'Slaap' uit het stripverhaal over gezondheid. Bibliothèque Nationale Paris

slapen vroeger

Inhouden en uitscheiden, het detoxen van toen

Zweet, sperma, poep, bloed, plas, melk, pus….. bent u er nog? Iets waar we het vandaag de dag liever niet teveel over hebben zijn de sappen en andere substanties die ons lichaam uitscheidt. Een goede balans van inhouden en uitscheiden vormde door de tijd heen echter een essentieel onderdeel van het gezonde lichaam.

Door afscheiding raakt het lichaam de kwalijke stoffen kwijt die niet tot “de natuurlijke essentie van het lichaam” behoren. Maar als er te veel lichaamssappen wegvloeiden, kon dat een verlies van vitale krachten tot gevolg hebben. Een juiste balans tussen inhouden en uitscheiden was dus dé sleutel tot een goede gezondheid.

Zo moesten jonge mannen niet te veel masturberen. Het achteloos lozen van dit witte goedje zou volgens medici tot energieverlies kunnen leiden. Bovenmatig minnespel of masturbatie zou het lichaam te veel uitputten, de organen verzwakken en het zou tot de ergste koortsen leiden.

Urine en ontlasting moesten het lichaam wel zo snel mogelijk uit. Langdurig belette stoelgang, aldus de Leidse professor Jeroen Gaub (1705-1780), zou leiden tot ophoping, verharding van “het vuiligheid” en verstopping van de darmen. Ingewanden rekken uit, (bloed)vaten komen in de verdrukking en de buik zwelt op, wat zich verder in het lichaam uit in aambeien, ontstekingen, hoofdpijn, buikpijn, slapeloosheid, koorts, kramp en stank.

De kleur, geur en smaak (!) van de urine onthulde hoe het met de gezondheid van de patiënt gesteld was.

Tekst loopt door onder afbeelding. Detail van 'De aderlating', Quiringh van Brekelenkam, c. 1660. Mauritshuis, Den Haag. 

aderlating

Een regelmatige aderlating werd vanaf de middeleeuwen als zeer heilzaam gezien. Het lichaam werd ontdaan van overtollige hitte en de ophoping van kwade stoffen. Het voorkwam op die manier krampen, ontstekingen en andere vervelende aandoeningen. Een soort van superdetox dus.

Lichaamsbeweging

Bootcampende studenten in het park, hoelahoopende fitgirls op youtube en senioren in training voor een hele of halve marathon. Het is wel duidelijk, wie vandaag de dag niet ten minste drie keer per week intensief sport wordt toch wat meewarig aangekeken.

Bedankt, Grieken! Want het waren de Griekse Gymnasia die vanaf de 6e eeuw van onze jaartelling een grote invloed hebben op hoe wij tegen welbevinden en beweging aankijken. Kracht, discipline en uithoudingsvermogen stonden hoog in het vaandel.

Toch waren er ook toen al critici. Natuurlijk, bewegen was gezond, maar excessen moesten worden voorkomen. De Griekse arts Hippocrates schreef immers dat de ‘atletische conditie’ niet gezond was, omdat die werd gekenmerkt door overdaad. En de Romeinse arts Galenus was er van overtuigd dat (wedstrijd)sport gevaarlijk was voor een gezonde levensstijl. Je kon dus maar beter niet in handen vallen van schreeuwende trainers die een pervers vak beoefenden.

Tekst loopt door onder afbeelding. Gymnasium scene op een grafsteen. National Archeological Museum, Athens. 

sportende grieken

Ook onze obsessie met balsporten is trouwens niks nieuws onder de zon. Al in de middeleeuwen waren balspelen zeer populair en niet beperkt tot één sociale klasse. Kastelen en kloosters hadden hun eigen banen en in dorpen en steden werden balspelen door de lagere klassen in de buitenlucht gespeeld. Gildeleden deden na de lunch een partijtje voetbal op het open veld.

Dit was niet alleen gezond voor lijf en leden, ook konden rivaliteiten en spanningen tussen dorpsgemeenschappen en stadswijken op deze manier geuit worden. Wat met regelmaat resulteerde in geweld en onlusten. De wereldlijke en geestelijke autoriteiten probeerden deze evenementen vervolgens aan banden te leggen. Meestal zonder al teveel succes.

Bron: Rina Knoeff (red.), Gelukkig Gezond! Histories of Healthy Ageing (Groningen: Barkhuis, 2017). ISBN 9789492444134.

Naar de tentoonstelling?

Meer weten? De tentoonstelling ‘Gelukkig Gezond! Histories of Healthy Ageing’ laat zien dat een gezonde levensstijl al sinds de oudheid wordt gekoppeld aan zes factoren, die ook nu actueel zijn: klimaat, dieet, lichaamsbeweging, slaappatronen, detox en emotionele balans. Deze onderwerpen vormen de rode draad van de tentoonstelling die vanaf 22 juni 2017 tot 31 januari 2018 te zien is in het Universiteitsmuseum Groningen. Entree is gratis

Gelukkig Gezond! Histories of Healthy Ageing

De tentoonstelling ‘Gelukkig Gezond! Histories of Healthy Ageing’ laat zien dat de wens om zo gezond mogelijk oud te worden van alle tijden is. De tentoonstelling is van 22 juni 2017 tot 31 januari 2018 te zien in het Universiteitsmuseum Groningen. Entree is gratis.