Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
eieren

Dankzij een slaapkamerlaboratorium ontdekte Rita Levi-Montalcini de chemische signalen die zenuwcellen van de ondergang redden.

Ze probeerde wel steeds naar een andere boerderij te gaan, maar de boeren in de omgeving van Turijn zullen haar op een gegeven moment vast herkend hebben. Daar was ze weer op haar fiets, die vrouw van net in de dertig die eieren kwam halen. Voor de kinderen, zei ze altijd, dus ze had grote, bevruchte exemplaren nodig.

Rita Levi-Montalcini kwam uit een redelijk welgestelde familie, om eten zat ze niet verlegen. En kinderen had ze ook al niet. Dat ze doorlopend eieren nodig had, was omdat ze als joodse onderzoekster niet langer aan de universiteit kon werken in het Italië van Mussolini en voor haar onderzoek kippenembryo’s nodig had. Niet iemand om bij de pakken neer te gaan zitten, had ze een laboratorium ingericht in haar slaapkamer. Daar, en later in een woonkamerlaboratorium in Florence, deed ze onderzoek naar de groei van zenuwcellen in het brein van de embryo’s.

‘Zo’n thuislaboratorium zou tegenwoordig ondenkbaar zijn, daar heb je nu een heel machinepark voor nodig’, zegt neurowetenschapper Marian Joëls. Maar in de jaren veertig van de vorige eeuw kon het nog, en Levi-Montalcini legde met dit onderzoek de basis voor haar latere, Nobelprijswinnende werk: de ontdekking van zogenoemde groeifactoren, een natuurlijk eiwit dat de groei van zenuwcellen stimuleert en het afsterven ervan voorkomt. ‘Het was voor het eerst dat een groeifactor werd ontdekt’, zegt neurobioloog Joost Verhaagen. ‘Vergeet niet dat het 1953 was, hetzelfde jaar waarin de structuur van DNA werd ontdekt door Watson en Crick. Men had pas net ontdekt dat eiwitten werden gecodeerd door DNA.’

Zoals dat wel vaker gaat in de wetenschap, was Levi-Montalcini helemaal niet specifiek op zoek naar wat ze uiteindelijk zou vinden. ‘Ze was geïnteresseerd in het zenuwstelsel en hoe het zich vormt. In een van haar proeven ontdekte ze dat zenuwcellen naar een tumor toe groeiden. Ze speculeerde vervolgens dat er chemische signalen moesten zijn die de groei bevorderden. Dat was een heel slimme interpretatie van haar.’ Toch vond haar idee aanvankelijk weinig draagvlak, ook omdat ze er nog geen bewijs voor kon aandragen. Toen ze op een gegeven moment beweerde dat zelfs slangengif aanzette tot zenuwgroei, dachten sommige collega’s dat het haar in de bol was geslagen. Toch was het de juiste lezing van haar proeven: ‘Ze bleek steeds weer in staat tot een juiste interpretatie van wat ze zag’, aldus Joëls. ‘Het kenmerk van een goede wetenschapper’.

Nerve Growth Factor

Muizensmokkel

Het zou tot 1971 duren voor ze haar hypothese echt bewezen had, onder meer door de proeven te herhalen met ratten en muizen. Joëls: ‘Toen ze in Brazilië werkte om nieuwe technieken te leren, nam ze in het vliegtuig zelfs eens een paar muizen met tumoren mee, gewoon in haar handtas. Die anekdote is kenmerkend voor het soort vrouw dat ze was, en het maakt ook duidelijk dat ze echt aan het pionieren was.’ Samen met mede-Nobelprijswinnaar Stanley Cohen lukte het haar uiteindelijk om de groeifactor NGF (nerve growth factor) te isoleren.

Verhaagen: ‘Groeifactoren vormen zo ongeveer onze grootste hoop om zenuwcellen te redden van de ondergang in degeneratieve aandoeningen als Alzheimer. Maar toepassing blijkt toch een stuk ingewikkelder dan je zou denken. Je moet precies op de goede plek de goede dosering toepassen. Bovendien kan het middel ook bijwerkingen hebben, zoals inductie van pijn en gewichtsverlies. Er is wel een klinische studie gaande door een Amerikaans bedrijf die het toepast bij Alzheimerpatiënten, maar het is nog verre van zeker of NGF ook tot een succesvol geneesmiddel gaat leiden.

Ook Joëls waagt zich niet aan een voorspelling over de therapeutische toepassing van groeifactoren. Frustreerde dat Levi-Montalcini zelf niet, dat haar werk nauwelijks toepassingen kent? ‘Nee, voor haar was wetenschap primair een avonturenreis naar kennis. Dat moet je ook zien in de tijd waarin ze leefde: in de jaren zestig en zeventig waren de meeste wetenschappers nog veel minder bezig met de toepassingen van de kennis die ze vergaarden.’

Kamermeisje

Het lag aanvankelijk helemaal niet voor de hand dat Levi-Montalcini de wetenschap in zou gaan. Haar vader was er op tegen en stuurde haar naar een meisjesschool samen met haar tweelingzus, die later als schilderes voor de kunsten zou kiezen. Het was het overlijden aan kanker van een kindermeisje, dat als een tweede moeder voor haar was geweest, wat haar deed besluiten om medicijnen te gaan studeren.

Joëls heeft Levi-Montalcini eenmaal ontmoet, tijdens een jaarlijkse bijeenkomst van Nobelprijswinnaars en aanstormend talent in het Zuid-Duitse Lindau. ‘Een echte dame, mooi gekapt haar, een frêle vrouw. En nog steeds een zeer gedreven wetenschapster, ze wilde echt weten hoe iets in elkaar zit. Ontzettend ondersteunend ook voor de aanwezige jonge wetenschappers. Ze was voor mij wel een soort rolmodel, als Nobelprijswinnares in de neurowetenschappen’.

Joëls: ‘Tegelijkertijd was ze niet makkelijk, ze vond het niet altijd leuk als anderen te dicht op haar onderwerp zaten. Dat wilde nog wel eens tot conflicten leiden. Maar ik geloof niet dat ze veel tegenwerking heeft ondervonden van het feit dat ze vrouw was. Ze liet ook absoluut niet over zich heen lopen. Ik vind het toch wel een beetje triest dat ze nooit getrouwd is geweest. Zelf zei ze daarover: “Zelfs als je een huwelijk hebt van twee briljante wetenschappers, gaat het altijd ten koste van een van de twee”. Vergeet ook niet dat je in de jaren dertig als vrouw nog ontslag moest nemen als je in overheidsdienst was en ging trouwen.’

Levi-Montalcini heeft zich wel altijd ingezet voor vrouwen in de wetenschap, onder meer door zich hard te maken voor onderwijs voor jonge Afrikaanse vrouwen. En als een wetenschapper zwanger was, zei ze altijd: ‘Let’s hope it’s a girl.’

‘Death by design’ - documentaire over celbiologie en waarom ons leven afhangt van de dood van cellen, met prominente rol voor Rita Levi-Montalcini
NPO Doc, zaterdag 19 juli, 22.45 uur, en maaandag 21 juli, 20.26 uur

Vrouwen in de wetenschap: Rita Levi-Montalcini
Kennis van Nu Radio, vrijdag 25 juli, Radio 5, 21.00 uur

 

Lynn_Margulis

Volgende week: Lynn Margulis (1938 - 2011)

Wie aan evolutie denkt, denkt al snel aan survival of the fittest. Een strijd waarin de sterkste individuen en de beste genen in een eeuwige strijd om het bestaan zijn verwikkeld. Het was Margulis die in de jaren zeventig tegenwicht bood aan dit competitieve model, door te laten zien dat het leven veel van zijn eigenschappen juist heeft te danken aan samenwerking in plaats van strijd. Want waarom hebben vrijwel alle menselijke cellen een celkern en energiefabriekjes aan boord? Dat zijn de overblijfselen van bacteriën die in de loop van de evolutie met elkaar zijn gaan samenwerken. Vrijwel alle dieren zijn fusies van een aantal primitievere dieren. Je zou haar een scientist’s scientist kunnen noemen: de held van menig onderzoeker, maar desondanks weinig bekend buiten de wetenschap.