Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
symbolen man/vrouw

Van geslacht veranderen is pas een halve eeuw mogelijk. Wat is daaraan verbeterd sinds de eerste operaties?

In de documentaire I am a woman now portretteert Michiel van Erp bejaarde vrouwen die geboren zijn als man. Echte pioniers, die in de jaren vijftig of zestig van de vorige eeuw naar Casablanca gingen om zich te laten opereren door gynaecoloog Georges Burou. Destijds was dat de enige mogelijkheid om van geslacht te veranderen. Betalen, onder het mes, wegwezen. Tegenwoordig staat het er, in ieder geval in Nederland, heel anders voor. Wat kan de medische stand doen voor mensen die het gevoel hebben dat ze in het verkeerde lichaam zijn geboren?

Ik vraag het aan Peggy Cohen-Kettenis, directeur van het Kennis- en zorgcentrum Genderdysforie van het VUmc in Amsterdam. Genderdysforie? ‘Ja, dat is een nieuwe term die alle verschijnselen op dit gebied dekt,’ zegt ze. ‘Het betekent dat je ongelukkig bent met het geslacht dat je is toegewezen bij de geboorte, dat je voelt dat dat niet klopt.’

Het komt in allerlei vormen voor. Soms is het geslacht bij de geboorte onduidelijk - interseksualiteit heet dat - en blijkt later dat het kind zich niet herkent in het geslacht dat toen is gekozen. Soms weet een kind zelf al vanaf de vroege jeugd dat het bij de andere sekse hoort. En soms komen mannen er op latere leeftijd achter dat ze zich eigenlijk een vrouw voelen. Het omgekeerde is zeldzamer, zegt Cohen. In Nederland laten ongeveer een op de tienduizend mannen, en een op de dertigduizend vrouwen hun lichaam aanpassen aan hun genderidentiteit, zoals dat heet.

Gladde kin
Cohen: ‘Operaties staan helemaal niet zo centraal als veel mensen denken. Voor het sociale functioneren is de behandeling met hormonen veel belangrijker. Daardoor hoeft iemand bijvoorbeeld niet als man door het leven te gaan met allerlei vrouwelijke kenmerken, zoals een hoge stem en een gladde kin.’ Wat er in je broek zit maakt natuurlijk wel uit, maar doet er in het dagelijks leven minder toe.

Die behandeling gaat nooit meteen van start. ‘Helaas begint het sowieso altijd met wachten, op dit moment anderhalf jaar. Gelukkig hebben we nu geld van zorgverzekeraars gekregen om de wachtlijst aan te pakken.’

Is de wachttijd voorbij, dan zijn er gesprekken. ‘Om te kijken of iemand wel echt lijdt aan genderdysforie, en niet voornamelijk aan andere psychiatrische problemen. Of misschien zijn er problemen die eerst opgelost moeten worden voordat iemand de geslachtsverandering aankan. En we praten ook veel om verwachtingen over de geslachtsverandering realistisch te laten zijn. Die gespreksfase duurt vaak jaren, en soms blijft het daarbij.’

Zo niet, dan start de lichamelijke behandeling. Door dagelijks hormonen en/of hormoonblokkerende stoffen te slikken, injecteren of op de huid te smeren, verandert het lichaam langzaam. Intussen leeft de patiënt al in de rol van het gewenste geslacht, minstens een jaar lang. Pas dan volgen een of meer operaties. Niet alleen om het uiterlijk in overeenstemming te brengen met het nieuwe geslacht, ook omdat teelballen en eierstokken bronnen van hormonen zijn.

Kleine penissen
Opereren, daar is Cohen geen expert in, dat is het terrein van gespecialiseerde chirurgen. Die natuurlijk grote vorderingen hebben geboekt sinds de tijd van Georges Burou. Ze kunnen bijvoorbeeld kleine, maar natuurlijk ogende penissen construeren uit het plaatselijk aanwezige weefsel, of grotere met behulp van een extra lap huid van onderarm of bovenbeen. Daarvoor kunnen ze eerst een soort ballon inbrengen om de huid op te rekken, zodat je geen gigantisch litteken overhoudt, maar een streep. Borsten weghalen of met protheses vergroten is technisch niet meer zo uitdagend, en het construeren van een vagina is volgens Cohen ook wel redelijk uitontwikkeld. ‘Van man naar vrouw is wat dat betreft makkelijker dan andersom.’

Een recente verbetering is dat kinderen behandeld kunnen worden met hormonen die de puberteit stilzetten. Maar ja, eerst dus anderhalf jaar wachten. De puberteit kan dan toeslaan. Dat vinden ze verschrikkelijk, en het maakt het uiteindelijke resultaat soms minder mooi dan het had kunnen zijn, zegt Cohen. Vanaf het begin van de puberteit tot hun zestiende verjaardag blijft het bij onderdrukking van de ontwikkeling tot man of vrouw, daarna krijgen ze hormonen van het gewenste geslacht.

Wie kiest voor geslachtsaanpassing, tekent die ook automatisch voor onvruchtbaarheid? ‘Meestal komt het daar wel op neer, maar het is niet automatisch zo. Geboren mannen die al door de puberteit heen zijn, kunnen sperma laten invriezen. We bespreken dit altijd, maar ze willen het zelden. Eicellen invriezen zou in principe kunnen gebeuren vóór de puberteit, maar dat is op dit moment nog geen optie. Ik denk wel dat dat eraan komt. En, heel uitzonderlijk, er zijn gevallen van vrouwen die man worden, maar hun baarmoeder intact houden omdat ze de mogelijkheid om zelf nog een kind te krijgen, willen openhouden. Tijdelijk stoppen met de hormoonbehandeling kan dat dan mogelijk maken.’

Afgezien van de behandeling is er ook veel veranderd in de manier waarop de maatschappij tegen het hele vraagstuk aankijkt, zegt Cohen. ‘Het is een veel beter geaccepteerd fenomeen geworden. Goed, het is nog steeds zo dat sommige mensen bij transseksuelen vooral denken aan grote, lelijke vrouwen die geestelijk een beetje gestoord zijn. Misschien wel doordat dat de enige mensen zijn die opvallen na hun geslachtsaanpassing. Want aan de meerderheid is helemaal niets bijzonders te merken, dus die worden er niet mee geassocieerd. Vooral jongeren zijn vrijwel nooit te herkennen als transgenders.” Dat is natuurlijk mooi voor ze, maar Cohen vindt het wel jammer dat dat “normale” beeld zo veel minder bekend is.

De documentaire I am a woman now (trailer) is op 18 november 2012 te zien op Nederland 2.

Naar aanleiding daarvan is er op Holland Doc 24 een themaweek met diverse documentaires over transseksualiteit.