Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

Fietsers op kruispunt Maastricht

Op oudjaarsdag staat NPO Radio 1 stil bij Neerlands vervoersmiddel bij uitstek: de fiets. Fanatiek fietser Jeroen Dirks ontvangt fietsliefhebbers en -deskundigen, onder wie fietsprofessor Marco te Brömmelstroet.

De fiets is wereldwijd in trek. Om uit hun voegen barstende metropolen weer leefbaar te maken, zou de fiets weleens dé oplossing kunnen bieden. De fiets staat niet in de file, veroorzaakt geen smog, draagt niet bij aan het broeikaseffect, is goed voor de gezondheid en veilig. 

Nederland fietsland

Als je op zoek bent naar inspiratie voor het fietsvriendelijk maken van je stad, moet je in Nederland zijn, weten stedenbouwers over de hele wereld. Ze komen in groten getale. ‘Jaarlijks komen 150 delegaties naar Amsterdam,’ vertelt Marco te Brömmelstroet, universitair hoofddocent Urban Planning aan de Universiteit van Amsterdam. Maar hét ultieme recept krijgen ze hier niet te horen. ‘Er is geen bureau voor. Het zijn allemaal verschillende zzp’ertjes en die vertellen allemaal andere verhalen. Dat laat zien dat er niet één verhaal is.’

In Nederland kun je geweldig fietsen, maar over hoe je steden fietsvriendelijk maakt, is men niet eenduidig. ‘We zijn onbewust bekwaam,’ vat Te Brömmelstroet zijn idee hierover samen. ‘In ons land zijn heel veel mensen met fietsbeleid bezig, maar er is niemand opgeleid als fietsbeleidsmaker. Er is geen enkele opleiding voor. In alle verkeerskundige opleidingen staan de auto en het autodenken centraal.’ 

Plek voor de fiets

Van een weloverwogen plan achter onze fietsvriendelijke steden is dan ook geen sprake. Wel van een eeuwenlang evolutionair proces, en die ontwikkeling zit vol wederkerige relaties. ‘Onze steden zijn het resultaat van processen waarbij we de fiets een plek hebben gegeven,’ zegt Te Brömmelstroet. ‘Omdat er altijd veel is gefietst, is de stad op die manier ingericht.’ 

Na de Tweede Wereldoorlog, tijdens de wederopbouw, nam het autobezit in ons land razendsnel toe. De oude stadscentra waren niet berekend op auto’s, de straten slibden vol. Bebouwing moest wijken voor snelwegen, en pleinen werden gevuld met parkeerplaatsen. 

De opmars van de auto resulteerde in een dramatische groei van het aantal verkeersdoden. Dit leidde tot grootschalige protesten in de jaren zeventig, die, geholpen door de oliecrisis, het tij keerden. ‘In al die rellen hebben weinigen het over de fiets gehad,’ zegt Te Brömmelstroet. ‘Ze wilden in eerste instantie gewoon prettige woonstraten en woonwijken.’

Onwelkome gast

De roep om leefbaarheid hielp de fietser. Hij kreeg ook onbedoelde steun van een aantal wetten. Zo verbiedt de weidewinkelwet dat supermarkten en vergelijkbare winkels buiten bebouwd gebied werden gevestigd. Daarom vind je in Nederland geen reusachtige supermarkten rondom steden, zoals in het buitenland, maar relatief kleine supermarkten in de stad. 

‘Het is heel belangrijk dat je op één fietstocht allerlei dingen kan verknopen,’ zegt Te Brömmelstroet. ‘Als ik in Amsterdam naar huis fiets, kan ik langs de supermarkt en ook mijn kinderen ophalen. Met de auto of het openbaar vervoer lukt dat nauwelijks. Zonder de weidewinkelwet was dit waarschijnlijk nooit gebeurd.’

Ook de wegenverkeerswet doet een duit in het zakje. ‘Daarin zijn we uniek in de wereld,’ zegt Te Brömmelstroet. ‘De eindaansprakelijkheid ligt altijd bij de veroorzaker van het gevaar. Het is geen expliciet fietsbeleid, maar het gevolg is wel dat de auto als startpunt aansprakelijk is. Daarmee geven we het signaal af dat de stad van de mensen is en de auto een onwelkome gast. Hierdoor kunnen fietsers en voetgangers zich als een vis in het water voelen.’

Logica

In een stad van fietsers en voetgangers heerst een heel andere logica dan in de door de auto gedomineerde stad, weten we inmiddels in Nederland. ‘Met de komst van de auto werd de openbare ruimte een verkeersruimte,’ zegt Te Brömmelstroet. ‘Daar gelden verkeersregels en als iedereen zich daar strikt aan houdt werkt het. Zodra voetgangers en fietsers gaan domineren, zijn die van boven opgelegde regels eigenlijk overbodig. Ze kunnen immers veel beter met elkaar onderhandelen en op elkaar reageren.’ 

Hierdoor geïnspireerd hebben talloze gemeenten hun centra ingrijpend veranderd. Voorrangswegen waar je vijftig mag, verkeerslichten, haaientanden en zebrapaden zijn veelal verdwenen. Het onderscheid tussen trottoir, fietspad, parkeerplaatsen en rijbaan is vaak moeilijk te zien.

Als automobilist ben je op je hoede, als fietser voel je je vrij om een kruispunt diagonaal over te steken. Dit loslaten van kaders geeft kansen aan zelforganisatie. ‘De gemeente Amsterdam heeft ervoor gekozen om de Sar­phatistraat helemaal aan de fietser te geven,’ vertelt Te Brömmelstroet. ‘Als je daar gaat kijken, zie je soms vijf banen fietsers. Snelle fietsers houden de linkerbaan en zitten daardoor niet meer te duwen. Kinderen fietsen altijd rechts en hebben een ouder naast zich. En de meesten houden daar rekening mee.’

´ ‘Het moet niet gaan over hoe goed we ons aan de regels houden, maar over we met elkaar omgaan.’ ´

Toch is eind 2017 het autodenken nog niet helemaal uitgebannen. Zo werken de anwb, de Fietsersbond en wielersportbond ntfu aan een gedragscode voor fietsers. Te Brömmelstroet vindt dit overbodig. ‘Ik denk dat de gedragscode heel simpel kan zijn. Net als op de piste zou degene die het hardst gaat eindaansprakelijk moeten zijn. Zit je op een racefiets en bots je tegen een kind aan dat raar doet of een oudere vrouw die opeens omkijkt en gaat slingeren, dan ben jij aansprakelijk. Jij hebt de skills en komt van achter. Het moet niet gaan over hoe goed we ons aan de regels houden, maar over hoe we met elkaar omgaan.’

Fietsend het jaar uit hoor je zondag 31 december, NPO Radio 1, tussen 14.00 en 17.00 uur.

Fietsfilms

Marco te Brömmelstroet maakte samen met filmmakers Gertjan Hulster, Arne Gielen en radiomaker Jeroen Dirks de film Why We Cycle over de verborgen effecten van fietsen op individu, gemeenschap en stad. De film draaide tijdens Idfa. In de documentaire Trappen filmt regisseur Wilco Bello Amsterdam vanaf de fiets en geeft een inkijkje in de chaotische wereld van de fietsvriendelijke stad. Trappen is te zien via 2doc.nl.