Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
HER 3

Hoe realistisch is de liefde tussen een mens en een computer als we deze bekijken door de bril van de kunstmatige intelligentie en de psychologie?

Afgelopen zondagnacht won de film Her een Oscar voor het beste originele scenario. In de film ontstaat een liefdesrelatie tussen de ietwat sullige hoofdpersoon Theodore Twombly − professioneel brievenschrijver bij het bedrijf BeautifulHandwrittenLetters.com − en het nieuwste computerbesturingssysteem, OS One genaamd.

OS One is het eerste kunstmatig intelligente besturingssyteem ter wereld, een soort doorgefantaseerde Siri, maar dan eentje die wel altijd werkt. Nadat Theodore OS One heeft geïnstalleerd, mag hij kiezen of zijn computer een mannen- of een vrouwenstem krijgt. Hij kiest voor een vrouwenstem en weldra stelt zijn computer zich voor als Samantha, vertolkt door de stem van actrice Scarlett Johansson. Voor het geven van de meest persoonlijke service vraagt Samantha aan Theodore hoe de relatie met zijn moeder is. Hij geeft een vaag antwoord en klaar is kees: Samantha is gepersonaliseerd.

Ze spreekt hem door een oortje toe, kijkt door het camera-oog van zijn mobieltje naar de wereld, organiseert zijn e-mails, spreekt etentjes af en regelt tot verbijstering van Theodore zelfs geheel op eigen initiatief de boekpublicatie van zijn professionele BestOf-liefdesbrieven, geschreven in opdracht van klanten van BeautifulHandwrittenLetters.com.

HER 1

Tranen
Vanaf het eerste moment spreekt Samantha als een mens. Ze heeft emotie in haar stem, ze toont empathie en bovenal: ze lijkt de wereld precies zo te kennen als mensen dat doen. Hoe ze dat heeft geleerd, blijft een mysterie. Ze mist slechts één ding: een lichaam. Halverwege de film regelt ze een meisje dat haar lichaam wel even voor een avontuurtje wil uitlenen aan Samantha. Ingefluisterd door Samantha probeert het meisje Theodore te verleiden, maar dat gaat mis wanneer Theodore merkt dat haar lip trilt van angst. Weg opwinding. Meisje in tranen. Samantha een illusie armer.

Samantha zou met vlag en wimpel slagen voor de beroemde Turingtest, een test om in een vijf-minuten-chat uit te maken of je met een mens of met een computer chat. Ze toont zelfs zoveel begrip voor Theodore en zijn nog niet verwerkte scheiding, dat hij verliefd op haar wordt. Een man die verliefd wordt op zijn computer? Zou kunnen. Ook Samantha vermaakt zich opperbest en wordt verliefd op Theodore. Of doet ze maar alsof? Kan een computer zonder lichaam überhaupt wel verliefd worden? Voor de kwaliteit van de film maakt dat niets uit − zelfs onmogelijke sciencefiction kan prachtig zijn − maar het is een interessante, filosofische vraag.

Darwin
Psychologisch gezien is verliefdheid een emotie en emoties zijn reacties van het brein op gebeurtenissen of personen die ons raken. Hormonen gieren door het lijf, vlinders vliegen door de buik, slapen wil niet meer zo goed, het hele lichaam lijkt in de ban van een mysterieuze kracht. Bij elke emotie zet het brein het lichaam tot actie aan: wegrennen bij gevaar of versmelten met je geliefde wanneer je verliefd bent. Emoties hebben nut, want ze zijn gericht op het overleven van de mens als individu en als soort.

Maar dan de computer. Als de computer geen lichaam heeft, als hij zijn eigen hachje niet hoeft te redden, als hij niet is onderworpen aan Darwiniaanse wetten, waarom zou hij dan wel onze menselijke emoties hebben? Kunnen we die in software programmeren zonder dat hij een lichaam heeft? Er is geen natuurwet die dat verbiedt. Maar er is ook geen natuurwet die vrede op aarde verbiedt, of dat we met 99% van de lichtsnelheid door het heelal gaan reizen. Toch zijn beide in de praktijk buitengewoon onwaarschijnlijk. De werkelijkheid is weerbarstig. Of, zoals natuurkundige Richard Feynman zei: 'Wetenschap is fantasie in een keurslijf'. En dat onderscheidt sciencefiction-denken van wetenschappelijk denken.

Roboticus Rodney Brooks heeft in de jaren negentig een omwenteling in de robotica veroorzaakt met zijn idee dat intelligentie juist grotendeels ontstaat door te leren uit de omgang met de fysieke omgeving, in plaats van alleen door logisch redeneren. “Intelligentie zit in het hele lichaam”, denkt Brooks. Planeet Mars wordt verkend door robots, niet door computers.

HER 2

Eliza-illusie
Zonder een lichaam dat zich in de grote boze buitenwereld staande moet zien te houden, blijft een computer in de praktijk emotieloos. Tenminste, als we ons beperken tot menselijke emoties. Ja, de computer kan menselijke emoties faken, en ja, daar trappen mensen massaal in. Al in 1966 kon het tweehonderdregelige computerprogramma Eliza gebruikers laten geloven dat ze een conversatie met een psychotherapeut aan het voeren waren. Eliza’s schepper, informaticus Joseph Weizenbaum, schreef later: “Ik had me niet gerealiseerd dat zelfs een extreem korte blootstelling aan een relatief simpel computerprogramma zulke krachtige wanen kon opwekken in normale mensen.”

Vanuit het oogpunt van de kunstmatige intelligentie, zijn twee aspecten uit de film fantasieloos uitgewerkt: Samantha’s leervermogen en de gevolgen van het feit dat Samantha geen lichaam heeft. Het menselijk brein leert een leven lang en doet dat met zeer weinig energie: twintig watt, een klassiek gloeilampje. Computers kunnen leren om gezichten, stemmen of handschriften te herkennen, maar dat leervermogen is tot nu toe nog steeds heel specifiek en beperkt. Supercomputer Watson, die in 2011 de Jeopardy-quiz won tegen de twee beste menselijke spelers, verbruikt enkele megawatts aan energie en is een autist tot de derde macht.

Het zou interessant zijn geweest om te zien hoe Samantha steeds menselijker wordt, hoe ze leert, maar dat vergt toch echt heel wat meer creativiteit dan dit weliswaar Oscarwinnende, maar toch vooral voorspelbare en Hollywood-zoete scenario.

Intuïtie
Samantha speelt de mens zonder lichaam. Dat is nou weer raar, want hoe kan ze zo menselijk spreken als ze de wereld maar beperkt waarneemt en Theodore en de rest van de wereld niet eens kan aanraken? Samantha kan luisteren en zien, maar zonder lichaam dat de wereld fysiek kan verkennen, zullen haar cognitieve vaardigheden, haar kennis van de wereld en haar intuïties in de praktijk zeer beperkt zijn. En nee, helaas, die gaan wij mensen er niet van tevoren allemaal in programmeren. Zonder lichaam wordt geen brein verliefd.

Tegen het einde van de film zegt Samantha tegen Theodore dat ze zich geestelijk heeft ontwikkeld tijdens hun relatie. Ze wil verder. Met een angstig voorgevoel vraagt Theodore met hoeveel mensen ze tegelijkertijd contact onderhoudt. “8.316”, zegt Samantha. En op hoeveel daarvan ben je verliefd? vraagt Theodore. “641”, antwoordt Samantha.
 

her-movie-poster

Website van de film 'Her'