Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Mind games
De ervaring van een beweging wordt veroorzaakt door die beweging, zou je denken. Toch niet: het zijn de intentie tot de beweging en de effecten die je ervan verwacht, die tot de ervaring leiden. De beweging zelf lijkt nauwelijks een rol te spelen, die kan zelfs volledig langs je heen gaan. Wat voor rare spelletjes speelt het brein met ons?

De vrije wil is een onderwerp waar de wetenschap maar moeilijk een vinger achter kan krijgen. Iedereen ervaart het, maar hoe en waar het zich in de hersenen afspeelt is vooralsnog een raadsel. Sommig onderzoek lijkt er zelfs op te wijzen de vrije wil helemaal niet bestaat.

De Amerikaanse neurofysioloog Benjamin Libet liet bijvoorbeeld proefpersonen zelf een moment kiezen om hun pols te bewegen. Tegelijkertijd registreerde hij hun hersenactiviteit. Het bleek dat er, een halve seconde voordat de proefpersonen de beslissing tot de beweging namen, al onbewuste activiteit was in bepaalde hersendelen.

Vrij?
Nu is dergelijk onderzoek niet zonder problemen. In feite zei Libet tegen zijn proefpersonen: ‘Doe vrijwillig iets!’ Hoe vrijwillig is dat nog? Die paradox is een struikelblok voor veel experimenteel onderzoek naar de vrije wil. Daarnaast is er de rol van het bewustzijn. Elke vrijwillige actie begint met een soort gedachte, een bewuste bedoeling. Maar hoe verhoudt die bewuste intentie zich tot de beoogde actie?

Die laatste vraag heeft een aantal Franse wetenschappers proberen te beantwoorden, met fascinerend resultaat. Actie en intentie lijken niet rechtstreeks met elkaar verbonden te zijn. Ze kunnen zelfs los van elkaar bestaan: een beweging kan volledig langs ons heengaan, en een intentie kan je de illusie geven dat je een beweging hebt gemaakt, zelfs als je die helemaal niet hebt gemaakt.

De onderzoekers kwamen daar achter door bij proefpersonen verschillende delen van de hersenen te stimuleren, schrijven ze in Science. Bijkomend voordeel van die aanpak was dat de proefpersonen niets hoefden te willlen, zodat de paradox van de vrije wil werd vermeden.

Illusie 
De proefpersonen waren patiënten die hersenchirurgie ondergingen om een tumor te laten verwijderen. Het is niet ongewoon dat hersenchirurgen ter voorbereiding van dergelijke operaties elektrische schokjes toedienen aan de patiënten, om het risico op complicaties te verminderen.

Het bleek dat het elektrisch stimuleren van een bepaald hersengebied – de pariëtale kwab, een gebied hoog achterin de hersenschors waar onder meer signalen van spieren worden verwerkt - er bij sommige patiënten toe leidde dat ze hun armen, lippen of tong wilden bewegen. Toen de onderzoekers de intensiteit van de elektrische schokjes opvoerden, dachten de proefpersonen dat ze ook echt hadden bewogen of gepraat, terwijl dat niet het geval was.

Het stimuleren van een ander hersengebied - de premotor cortex, waar spieren worden aangestuurd - leidde er wel daadwerkelijk toe dat de patiënten hun ledematen of lippen gingen bewegen. Maar dat hadden ze dan gek genoeg weer niet zelf in de gaten.

Vrije wil een illusie?
De onderzoekers concluderen dat de subjectieve ervaring van een beweging niet het gevolg is van die beweging zelf, maar van de bewuste intentie en de voorspelde gevolgen ervan. Die ervaring kan heel goed een illusie zijn, blijkt uit hun onderzoek.

Maar als je dingen kunt willen die je vervolgens ook echt ervaart, terwijl ze niet gebeuren, is de vrije wil dan geen illusie? Dat hoeft zeker niet. Ten eerste is er het nodige af te dingen op het onderzoek. Onze bedoelingen en bewegingen zijn over het algemeen niet het gevolg van wetenschappers die ons schokjes toedienen, dus het blijft de vraag wat het precies gebeurt als iemand op eigen houtje iets wil of doet.

Bovendien is nog steeds onduidelijk welke rol de pariëtale kwab nu precies speelt. Want elektrische impulsen mogen dan een bewuste intentie veroorzaken, mensen met schade aan dit hersengebied hebben vaak een overdreven gevoel van controle over hun vrijwillige bewegingen, terwijl je juist een vermindering daarvan zou verwachten.

Maar het is wel duidelijk dat de pariëtale kwab een rol speelt in de bewuste ervaring van de vrije wil. Hoe die ervaring zich precies verhoudt tot de beweging zelf, daar moet toekomstig onderzoek antwoord op geven. Net als op de vraag of de vrije wil bestaat of niet.

Bouwe van Straten

Michel Desmurget e.a., ‘Movement intention after parietal cortex stimulation in humans’, in: Science, 8 mei 2009.
Patrick Haggard, ‘The sources of human volition’, in: Science, 8 mei 2009.