Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu / Focus en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Noorderlicht_ de dood van een rivier (3)
Hoe lang de Eridanos precies was is niet bekend, maar een kleine 3000 kilometer is zeer waarschijnlijk – pakweg half zo lang als de Amazone in Brazilië. Geologe Irina Overeem bracht de resten van de oerrivier voor het eerst in kaart, maar misschien kenden de oude Grieken hem ook al.

Eridanos is de naam die de Grieken zo’n achthonderd jaar voor Christus bedachten voor een oerrivier die ooit door Noord-Europa zou hebben gelopen. Langs de rivier, melden de teksten, was veel barnsteen te vinden, versteende boomhars waar kapitalen voor werden neergeteld. Waar de Grieken hun wetenschap op baseerden is onbekend, maar feit is wel dat de nu in beeld gebrachte oerrivier door de Baltische staten stroomde, van oudsher streken waar veel barnsteen gevonden wordt. Voldoende reden voor Irina Overeem om de naam Eridanos te herintroduceren. In maart van dit jaar promoveerde zij aan de TU Delft op een proefschrift over de deltadynamiek van rivieren, waarvoor ze de loop van de Eridanos zo goed mogelijk reconstrueerde.

Uit haar onderzoek wordt duidelijk dat de rivier zo’n 12 miljoen jaar geleden tot leven kwam, tot hij door oprukkende gletsjers van een ijstijd 700.000 jaar terug van de kaart werd geveegd. Al die tijd voerde het water materiaal aan uit Scandinavië, Estland, Letland en Litouwen, Polen en Noord-Duitsland. Dat sediment bleef in de delta achter, zodat veel van de Nederlandse ondergrond ten noorden van pakweg Utrecht daar rechtstreeks van afkomstig is. In Groningen en Drente zit het plaatselijk maar enkele tientallen meters diep. Bij Hattem en Emmerschans zijn witte zandafzettingen van de rivier zelfs aan de oppervlakte te vinden, hoewel die daar vermoedelijk niet echt thuishoren, maar door de duwende kracht van de gletsjers zijn neergelegd.

Overeem concentreerde haar promotie-onderzoek op de delta van de Wolga, op dit moment de langste rivier van Europa, die uitmondt in de Kaspische Zee. Daar, zo vertelde zij aan het universiteitsblad Delta van de TU Delft, fluctueert de zeespiegel honderd maal zo snel als in de wereldzeeën, zodat het stromingsgebied een uitstekende gelegenheid biedt om de erosie en wederopbouw van breed uitwaaierende riviermondingen te modelleren.

Dat model wilde Overeem testen op de delta van de Eridanos. Van oliemaatschappijen kreeg ze de driedimensionale echobeelden die er, op zoek naar delfstoffen, in de loop der jaren van de Noordzeebodem zijn gemaakt. De bedding van de Eridanos ligt daar soms honderden meters diep in verzonken, en is erg goed bewaard gebleven. In zijn 11 miljoen jaar lange leven veranderden de armen van de delta regelmatig van koers, en werden de droogvallende delen door de nog jonge Noordzee overspoeld. Het zeewater vulde de dode armen met dikke lagen sediment, zodat de oprukkende gletsjers van 700.000 jaar geleden er geen vat op kregen. Vandaar dat Overeem de oudere delta-armen duidelijk in de echobeelden kon zien.

Haar model, stelt Overeem, werkt met aannames als ‘erosie van een rivier gaat sneller als het water sneller stroomt’ en ‘zwaardere korrels in het sediment worden eerder afgezet dan lichte deeltjes’, en kan de gebeurtenissen in de Wolga-delta redelijk behappen. En hoewel haar model niets met zekerheid kan zeggen over de vroegere processen in het mondingsgebied van de Eridanos, lijkt het er op dat uit deze delta informatie te reconstrueren is over de mogelijke wisselwerking tussen land en rivier. Dat wordt van belang geacht, onder meer om te onderzoeken hoe bijvoorbeeld de mondingen van de Maas en de Rijn zich in de toekomst gaan gedragen als het klimaat zou veranderen.