Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

Parijs - herdenking aanslagen

'We moeten de angst zelf vrezen, in plaats van wat de angst veroorzaakt. Het wordt tijd voor een nieuw soort humanisme', zegt socioloog Frank Furedi aan de vooravond van de Dag van de Filosofie op 16 april, waar hij te gast is.

De lente begon zelden zo deprimerend als in 2016. Terwijl iedereen zich opmaakte voor een fris en vrolijk voorjaar, verwoestten terroristen onder een luidkeels Allahu Akbar levens, lichamen en gebouwen in onder andere Brussel. ‘De immateriële schade is minstens zo groot’, zegt de beroemde Brits-Hongaarse socioloog Frank Furedi aan de vooravond van de Dag van de Filosofie op 16 april in Tilburg. ‘Miljoenen mensen werden geraakt met een bombardement aan negatieve emoties. Bij gebrek aan veerkracht zet terreur ook nog eens onze zorgen over zaken als klimaatverandering, voedsel en de verslaving van kinderen aan digitale media op scherp. Dit verlamt ons in wat we echt moeten doen; "gewoon" leren leven met terreur.’ Furedi is niet alleen een veel geciteerd socioloog, hij mengt zich als dwarsdenker ook in menig publiek debat. Met als thema 'Over de grens' zal hij op de Dag van de Filosofie ongetwijfeld ook de huidige vluchtelingencrisis en terrorismedreiging onder de loep nemen.

In uw bestseller Culture of fear (1997) heeft u het eigenlijk al over onze huidige risicomijdende samenleving. Hoe kwam u toen al op dat idee? 
‘Voordat mijn boek uitkwam, werden we wereldwijd bang gemaakt voor de technische problemen die ‘de Millenniumbug’ op 01-01-2000 om 00:00:01 zou veroorzaken. Door de maatschappij hiermee lastig te vallen, werd van een ‘mug een olifant’ gemaakt. Zo ontstond een ‘markt van angst’ die miljarden dollars aan ICT-steun investeerde. De Millenniumbug had het angstvirus goed verspreid. De angstepidemie is steeds erger geworden. Neem de industrie die rond de bescherming van kinderen is ontstaan, die ouders computerchips verkoopt waarmee ze hun kinderen tot in de kleedkamer van de voetbalclub kunnen volgen en webcams om hun baby’s in de crèche te bespieden.’

Uw boek Culture of Fear kwam uit, ver voor het ontstaan van de Islamitische Staat. Wat is er veranderd in hoe we met angst omgaan? 
‘Momenteel staan angsten voor andere culturen centraal. Dat komt door onze eigen onzekerheid op cultureel gebied: Wie zijn we? Tot welke groep behoren we? Waarom zijn we – ondanks onze welvaart – niet altijd gelukkig, maar bang, onzeker en gestrest, alle therapeuten, mindfulness-lessen en psychiaters ten spijt? De politiek stimuleert ook al geen veerkracht, maar tornt aan onze vrijheden. Ik was met stomheid geslagen toen overheden na de aanslagen in Parijs en Brussel totaal het verkeerde voorbeeld gaven, door respectievelijk voetbalwedstrijden af te lasten en de binnenstad dagen plat te leggen. Daarmee toon je geen sterke, democratische samenleving, maar geef je een ‘paniekshow’. Terrorisme versla je alleen door in te grijpen waar het nodig is en burgers te betrekken in democratische acties. Dat kan al met het leggen van bloemen, maar ook met afbeeldingen waarop Manneke Pis op een Kalasjnikov urineert.’

De imam Yassin Elforkani maakt zich als ‘jongerenwerker’ zorgen over terroristische netwerken in Amsterdam. Het is toch niet raar dat mensen als Elforkani zich zorgen maken over een concrete dreiging en daarvoor waarschuwen?
‘Na de aanslagen in Parijs, Istanboel en Brussel komt terrorisme voor Europeanen wel heel dichtbij. Wat eerst een ver-van-ons-bed-show was, is nu tastbaarder. Maar ik kan niet vaak genoeg zeggen, dat we de angst zelf moeten vrezen, in plaats van wat de angst veroorzaakt. Waar ‘zorgen’ nog een diffuus karakter hebben, zijn angst en onzekerheid specifieker. Ze raken onze eigen leefomgeving, waardoor we verward raken en ons machteloos voelen. Zo worden we onzeker als we via Amsterdam Centraal moeten reizen, lopen we niet meer argeloos langs die Marokkaanse jongen in Djellaba en wekt de verwesterde moslim tegenwoordig misschien nog wel de meeste argwaan. De suggestie wekken dat er een broeiend terreurwerk in Amsterdam is, boezemt het bange Europa nog meer angst in en past binnen wat ik noem “narratives of fear”’.

Frank Furedi

Frank Furedi.

En zo wordt de argeloze burger tot angsthaas. 
‘De politieke elite wordt gedreven door gewin voor de eigen partij. Daarom speelt men vaak in op angsten van burgers. Terwijl politici juist de macht hebben om de cultuur van angst te keren, zien we telkens weer dezelfde angstlogica. Een bekend voorbeeld is de inmenging van het Westen in het Midden-Oosten. De VS en Groot-Brittannië veronderstelden dat Saddam Hoessein een serieuze bedreiging vormde. Voordat hij ons misschien wel zou aanvallen, moest hij gestopt worden. Zowel de angst als de daaropvolgende actie waren gebaseerd op onderbuikgevoelens in plaats van wetenschap. Zonder onze inmenging was er overigens ook home grown terrorisme in Europa geweest.’

Is er een dunne grens tussen angst en haat? 
‘Er is relatief weinig culturele haat in Europa. Dat danken we mede aan onze democratie. Ik roep burgers dan ook op om democratische acties op te zetten, waarin vrijheden centraal staan. Bovendien zorgt het publieke debat over fundamentele zaken voor een gepassioneerd debat, zonder bang te zijn dat de hel uitbreekt in de aula.’  

‘We wisten dat er een aanslag zou komen, maar niet wanneer’, zeiden Belgische politici. Waarom ergert u zich aan deze uitspraak? 
‘Er is een belangrijk verschil tussen het nemen van verstandige maatregelen en fatalistisch aankondigen dat een aanslag gaat plaatsvinden. Dat laatste is funest voor het vertrouwen van de burger in zijn of haar veiligheid. In de Engelse taal gebruiken beleidsmakers ook vaak de uitspraak the question is not’ if’, but ‘when’. Kortom, we kunnen weinig doen om een terreurdaad te stoppen. Dat is volgens mij de fundering voor een selffulfilling prophecy – wat ik in mijn werk ‘an invitation to terror’ noem.’

Wat vindt u van het Britse anti-radicalisatieprogramma, waarin kinderen bijvoorbeeld verplicht onthoofdingsvideo’s moeten bekijken?
‘Weerzinwekkend. De Britse overheid heeft 2.000 kinderen in een idioot programma geplaatst. Daarvan moet een select risicogroepje verplicht naar onthoofdingsvideo’s kijken, terwijl een kwart nog géén tien jaar oud blijkt te zijn. Deze preventiestrategie maakt helaas duidelijk dat beleidsmakers geen enkel besef hebben van belangrijke ‘waarden uit de Verlichting’, zoals vrede, vrijheid en gelijkheid. Dergelijk beleid zorgt voor politisering van het klaslokaal, waardoor moslimscholieren extreem bang worden. Hierdoor krijg je een averechts effect van wat het programma beoogt.’

En wat is volgens u het effect van de waarschuwingsfolders voor volwassen migranten?
‘Zéér zorgelijk vind ik de zogenaamde ‘seks-ed lessons’ voor moslim-migranten in Europa. Neem de poster van het Zwitserse Lucerne, waarop staat afgebeeld dat mannen geen vrouw of kind mogen slaan. Nederland deed eerder een vergelijkbare onverstandige poging om moslims waarden bij te brengen met de film To The Netherlands. Daarin zagen ze een clip met een aantrekkelijke topless dame of twee kussende homoseksuelen en vervolgens de boodschap ‘schrik niet, dit is normaal in Nederland’. Net als veel moslims vind ik dit geen educatie, maar pure provocatie. Het is infantiel en de auteurs hebben geen principiële overtuigingen om uit te dragen.’

Wat is uw grootste angst, en wat uw grootste hoop? 
‘Een van de meest problematische issues op dit moment, vind ik dat de klassiek politieke tegenstellingen tussen links en rechts niet meer van deze tijd zijn. Media, ook sociale media, lijken je al snel in één van deze twee hoeken te willen drukken, terwijl er talloze manieren zijn die mensen kenmerken. Links en rechts hebben duidelijk hun betekenis verloren. De uitdaging van deze tijd is dan ook om een nieuw politiek perspectief te ontwikkelen; eentje met oog voor de toekomst, openheid, tolerantie en experimenteren. Daarin zie ik een belangrijke rol voor intellectuelen die niet bang zijn om moeilijke vragen te stellen en de (kundige) mens centraal stellen, in plaats van de economie. Het is tijd voor een nieuw humanisme. ‘

Over de grens

Frank Furedi is hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Kent, dwarsdenker en auteur van boeken, zoals ‘Cultuur van angst’ en ‘Waar blijven de intellectuelen?’. Op zaterdag 16 april is het de Dag van de Filosofie en geeft Furedi antwoord op de vraag: Can humanity live without borders? Diverse andere sprekers gaan ook in op het thema van de Maand van de Filosofie 2016: Over de grens.