Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
lynn margulis

Zeg evolutie, en je denkt aan survival of the fittest. Maar het leven op aarde heeft ook veel te danken aan samenwerking tussen organismen, of beter: versmelting. Aldus de theorie van Lynn Margulis.

‘Een van de mooiste ideeën die ik ooit ben tegengekomen,’ noemde filosoof Daniel Dennett het. Dat hij het überhaupt is tegengekomen, heeft hij mede te danken aan de koppigheid van de Amerikaanse biologe Lynn Margulis (1938-2011). Niet minder dan vijftien keer werd haar onderzoek geweigerd door een wetenschappelijk blad, voordat ze het in 1967 eindelijk kon publiceren. ‘Een fascinerende persoonlijkheid. Een zeer warm en sympathiek mens met een zachte stem, maar dan gekoppeld aan die rabiate koppigheid,’ zegt biologe Barbara Vreede over Margulis, die zij in 2009 in Portugal ontmoette. ‘Vaak zie je dat vrouwen met relatief meer twijfel rondlopen dan mannen. Daar had Margulis totaal geen last van. Ze was ook een voorbeeld voor me: ze was bijvoorbeeld destijds de enige vrouw in haar wetenschapsklas. Ze deed gewoon haar ding en heeft enorm veel bereikt.’

De theorie van Margulis is in drie letters te omschrijven: S.E.T., oftewel serial endosymbiosis theory. Het idee in een notendop: alle cellen met een celkern – zoals bij dieren en planten – zijn feitelijk een samenwerkingsverband van eenvoudiger organismen. Serial geeft aan dat dit fenomeen zich in de evolutie meerdere keren heeft voorgedaan. Vreede: ‘De cellen van alle dieren en planten die we kennen, zijn samensmeltingen van meerdere eencelligen. Zo zijn we geworden wat we zijn.’

Russische wetenschappers hadden dat aan het begin van de twintigste eeuw ook al bedacht, maar hun idee is toen verder genegeerd. ‘Margulis heeft het nieuw leven ingeblazen en verder uitgewerkt,’ aldus Barbara Vreede. ‘Aanvankelijk werd ze erom uitgelachen, men vond het onzin. Dat is ook niet zo verwonderlijk, want evolutie was in de jaren zestig al wel algemeen geaccepteerd, maar werd meestal voorgesteld als een boom die zich steeds verder vertakt in uiteenlopende levensvormen. Margulis kwam met een tegenovergesteld verhaal, namelijk dat organismen ook weer kunnen samensmelten. Meer een web of life dus dan een tree of life.’

amoeba - endosymbiosis

Haaks

Wat verklaart haar theorie nu precies? Vreede: ‘Het bestaan van de cellen waaruit ons lichaam bestaat: cellen met een celkern en energiefabriekjes. Het leven dat je op dit moment om je heen ziet was niet mogelijk geweest zonder die versmolten cellen.’ De ontwikkeling van het leven is dus voor een deel te danken aan de versmelting van organismen met totaal verschillende genomen.

Het idee dat samenwerking een belangrijke factor is in de ontwikkeling van het leven op aarde staat haaks op het idee dat veel mensen van evolutie hebben, namelijk een competitie tussen individuen: survival of the fittest. Geen wonder dat de meeste evolutiebiologen aanvankelijk weinig van haar theorie moesten hebben. Vreede: ‘Men wist al wel dat mitochondriën – de energiefabriekjes van cellen – eigen erfelijk materiaal hebben. Dat was een duidelijke aanwijzing dat ze een andere afkomst hadden, maar was slechts één stukje bewijs. Er was meer nodig om het establishment te overtuigen. Pas in de jaren tachtig werd de theorie algemeen geaccepteerd.’

Voor Margulis zelf kwam die bevestiging van haar ideeën nauwelijks als een verrassing. ‘Ik zie mijn ideeën niet als controversieel. Ik zie ze als correct,’ zei ze ooit. Tegenstanders zette ze vriendelijk maar nietsontziend op hun plaats. Over celebrity-biologen als Richard Dawkins en Stephen Jay Gould zei ze dat hun bewijsmateriaal drie miljard jaar out of date was; ze hadden het in haar ogen niet zozeer bij het verkeerde eind, maar waren eerder volkomen ongeïnformeerd.

Geen uitspraken waar je vrienden mee maakt. Volgens Barbara Vreede was het haar daar ook niet om te doen: ‘Ze vond ideeën belangrijker dan mensen. Mensen overleven maar tijdelijk. Vanuit het perspectief van de evolutie bestaat de mens nog maar heel kort, en zullen we binnenkort ook weer verdwijnen.’

gaia

Dubieus

Schuilt in die zelfverzekerde koppigheid niet ook een gevaar? Wetenschap is immers geïnstitutionaliseerde twijfel. Juist door alles te bevragen en niets voor waar aan te nemen, inclusief je eigen ideeën, kom je tot nieuwe kennis. ‘Ze had inderdaad niet altijd een kritische houding ten aanzien van haar eigen ideeën. Tegenbewijs negeerde ze gewoon. Misschien heeft ze voor een deel ook geluk gehad. Veel in de wetenschap bestaat uit toeval, kan ik uit eigen ervaring zeggen. Tegelijkertijd hebben koppige individuen in de wetenschap ook een functie. Je moet immers je collega’s wel kunnen overtuigen van je bizarre ideeën. Dat kan je eigen positie ondermijnen, maar het is wel goed voor de wetenschap.’

Dat gebrek aan kritisch vermogen was er waarschijnlijk mede de reden van dat ze in haar latere leven de nodige theorieën aanhing met een twijfelachtige of zelfs zeer dubieuze status, zoals het idee dat aids niet door hiv wordt veroorzaakt, maar te maken zou hebben met syfilis. Ook hielp ze James Lovelock mee met het ontwikkelen van de Gaia-theorie, die alle levende materie op aarde beschouwt als één enkel organisme. ‘Filosofisch is dat een interessante theorie, maar als wetenschapper kan ik er niet zo veel mee. Als het klopt, zou het op andere planeten met leven ook zo moeten werken, en dat kunnen we simpelweg niet verifiëren.’

Margulis leek zich wel ten dele bewust te zijn van haar bevooroordeeldheid. ‘Als wetenschap niet in een bepaald cultureel kader past, wijzen mensen de wetenschap af,’ zei ze ooit. ‘Ze wijzen nooit het eigen culturele referentiekader af. Ik vermoed dat alle mensen culturele concepten hebben waaraan wetenschap moet voldoen. Ik probeer die vooroordelen in mezelf te herkennen, maar ik zal ze vast niet altijd kunnen vermijden.’

De Kennis van Nu: Vrouwen in de wetenschap
Vrijdag 22 augustus, radio 5, 21:00 - 22:00 opname van De Kennis van Nu over Lynn Margulis met Peter Westbroek en Maurijn van der Zee.

Elke vrijdag t/m eind augustus (radio 5, 21.00-22.00 uur) aandacht voor een 'vrouw in de wetenschap' in De Kennis van Nu.

Noorderlicht: Afl. ‘Het nut van seks’ met o.a. Lynn Margulis
NPO Doc, maandag 28 juli, 19.40-20.05 uur