Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Verveelde kameel

Steeds meer psychologen en neurowetenschappers onderzoeken het fenomeen ‘verveling’, zowel een risico-emotie als een potentiële bron van creativiteit.

De Duitse filosoof Arthur Schopenhauer beschreef verveling als het gevoel dat ’de tijd eindeloos duurt’. Verveling was voor hem inherent aan het menselijk bestaan, zelfs een uiting van de ultieme zinloosheid daarvan. Ook filosofen als Kierkegaard en Heidegger verdiepten zich in de verveling.

Maar waar bleven de psychologen en neurowetenschappers? Aan de ene kant is verveling als waardevol onderzoeksthema gewoon over het hoofd gezien. Angst, liefde of het puberbrein waren sexier onderwerpen. Aan de andere kant is het lastig om ‘verveling’ objectief te meten. En objectief meten is toch wat wetenschappers het liefst willen. De laatste jaren zijn echter betere instrumenten ontwikkeld om verveling toch de maat te nemen. Dankzij zulke instrumenten zijn filosofische vragen over verveling veranderd in wetenschappelijke vragen.

Verveling in kaart gebracht

Zo is de Boredom Proneness Scale ontwikkeld, een lijst van 28 stellingen waarop mensen ja of nee kunnen antwoorden, met stellingen zoals: ‘De tijd verstrijkt altijd langzaam’, ‘Ik heb het gevoel dat ik altijd onder mijn capaciteiten werk’, ‘Ik vind het gemakkelijk om mezelf te vermaken’ en ‘Ik kan geduldig in een rij staan wachten’. Deze schaal meet iemands neiging tot verveling.

Een schaal die iemands verveling op een bepaald moment meet is de Multidimensional State Boredom Scale, bestaande uit 29 stellingen over gevoelens op het moment van de test: ‘Ik zit vast in een situatie die ik als irrelevant ervaar’. Het voordeel van deze schaal is dat onderzoekers dit instrument kunnen gebruiken om in een laboratoriumomgeving bijvoorbeeld via een video verveling op te wekken en te onderzoeken wat mensen precies verveeld maakt en wat er dan in het brein gebeurt. Standaarden om verveling zo objectief mogelijk te meten zijn dus volop in ontwikkeling. 

En er is nog een derde reden waarom verveling ‘hot’ is. In plaats van onderzoek doen via zelfrapportage, willen wetenschappers natuurlijk ook weten wat er in het brein gebeurt. Die vraag is nog onopgehelderd, maar dat verveling een aanwijsbare fysieke component in het brein heeft, is zeker.

Zo vond neurowetenschapper James Danckert bewijs dat sommige mensen die door een ongeluk een hersenletsel hebben opgelopen na hun ongeluk extreem verveeld raken door activiteiten die ze voor het ongeluk juist heel graag deden. Zijn eigen broer Paul was op zijn achttiende een drummer toen hij een ongeluk kreeg met traumatische hersenletsel als gevolg. Na het ongeluk vond Paul drummen dodelijk saai. James Banckert kent zeker twintig van zulke gevallen. Voor hem een motivatie om het fenomeen verveling ook neurologisch te onderzoeken.

Wat is verveling eigenlijk precies?

Nog steeds bestaat er niet één enkele door iedereen geaccepteerde definitie van verveling, maar de consensus groeit. Verveling is niet hetzelfde als depressie, of apathie, of even op de pauzeknop van je brein drukken, of een ontspannen meditatieve toestand, zo denken onderzoekers nu. Verveling moeten we echt als een aparte mentale toestand definiëren: een onaangenaam, bijna ergerniswekkend gevoel van lusteloosheid, desinteresse en hangerigheid, gepaard gaande met een verlangen naar prikkels. 

Juist omdat verveling raakt aan zoveel andere psychische toestanden en niet altijd even fijne gedragingen uitlokt, is het zo’n interessant en relevant wetenschappelijk onderwerp. Mensen die zich vaak vervelen vertonen een veel hogere kans op vraatzucht, roekeloos autorijden, roken, drinken en drugsgebruik. Hoe minder zelfcontrole, hoe meer iemand geneigd is tot verveling, en die verveling kan weer aanzetten tot ongezond gedrag.

Creatieve verveling

Toch is er ook wel een positief effect van verveling, namelijk een waarschuwing en een motivatie om iets anders te gaan doen. Maar dan gaat het om kortstondige verveling en om mensen die daar ook weer snel uit stappen, niet om mensen die de hele dag verveeld op de bank hangen. En sommige onderzoekers beweren dat korte perioden van verveling creativiteit stimuleren.

Hoe moeilijk de meeste mensen het vinden om niets te doen en zich toch niet te vervelen met hun opborrelende gedachten en gevoelens, bleek uit een opzienbarend wetenschappelijk resultaat uit 2014. Proefpersonen werd gevraagd om vijftien minuten niets te doen in een lege kamer. Om verveling tegen te gaan hadden ze alleen de mogelijkheid om zichzelf een of meer elektrische schokjes te geven. De uitkomst loog er niet om: 67% van de mannen en 25% van de vrouwen diende zichzelf liever zo’n onaangenaam schokje toe dan alleen te moeten zijn met hun gedachten.

Zelf testen

Op de website van Nature kunt u trouwens zelf testen hoe u scoort op de schaal van verveling: 

Ondergetekende scoorde heel laag op de schaal van verveling: 1 punt van de 28, met als commentaar: “Boredom? What’s that? You could be watching paint dry and love it.”… 

Bron: Maggie Koerth-Baker. Boredom gets interesting. Nature, 14 januari 2016

Luister ook naar de bijdrage van Bennie Mols aan het radio1-programma De Ochtend over dit onderwerp:

De wetenschap van verveling

De wetenschap van verveling