Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Oever aan de Seine - Van Gogh

Al sinds de negentiende eeuw is het bekend dat de gele kleur die Vincent van Gogh en zijn tijdgenoten zo graag gebruikten, langzaamaan verandert in bruin. Een internationaal onderzoeksteam weet nu eindelijk hoe dit komt.

Vincent van Gogh vond dat kleuren niet alleen bedoeld waren om realistisch te zijn, maar ook dat ze emotie en passie over moesten brengen. Vandaar dat hij graag felle kleuren gebruikte! Zijn bekende schilderijen Oever van de Seine (1887) en de serie Zonnebloemen (o.a. 1888) staan bijvoorbeeld bekend om hun felle gele kleuren. Juist vanwege het belang van die felheid, is het zo jammer dat deze gele kleuren langzaamaan veranderen in treurig chocoladebruin. Dat dit gebeurt, is al sinds de negentiende eeuw bekend. Pas sinds deze week wordt ook begrepen hoe dat komt.

Het gele pigment dat Van Gogh gebruikte bestaat uit loodchromaat. Dit is een verbinding van lood en chroom. Ultraviolet licht kan de verbinding tussen het chroom en lood kapot te maken. Het chroom wordt tijdens dit proces een beetje veranderd. Het wil nu graag aan andere stoffen binden dan aan het lood. Een combinatie van verschillende processen treedt dan op, die de bruine verkleuring kunnen verklaren.

Welke processen dat zijn staat in het vakblad Analytical Chemistry. Eén van de betrokken onderzoekers is professor Joris Dik, materiaalkundige aan de TU Delft. Hij vertelt in een interview over één van de producten die gevormd wordt tijdens het bruin worden, genaamd chroomoxide. Deze stof zelf is een veel gebruikt groen pigment.

Dik: ‘Maar hoe onderscheidt je een pigment dat bewust op het doek geschilderd is door de schilder, van een pigment dat door ultraviolet licht is gevormd? We onderzochten de stukjes met behulp van een röntgenstraal die heel precies onderscheid kan maken tussen het chroom dat vastzit aan lood en chroom dat een beetje veranderd is. Op kleine stukjes geel pigment van echte Van Gogh schilderijen hebben we een nanolaagje chroomoxide gevonden. Een dergelijk dun, microscopisch laagje kan alleen maar komen door natuurlijke invloeden, niet door Van Gogh zelf.’

Bruin bestaat uit veel kleuren
Het lastige van het gele pigmentraadsel is dat niet alle schilderijen even snel bruinig worden. Dit zou erop kunnen wijzen dat er meerdere processen zijn die bijdragen aan het bruin worden. Omdat de gele kleurstof zo duur was voor schilders uit Van Gogh’s tijd, werd het vaak aangevuld met een witte kleurstof. Ook deze stof kan uit elkaar vallen door zonlicht. De losse stukken gaan dan verbindingen aan met het veranderde chroom, wat leidt tot allerlei donkere kleuren, zoals violet. Ook kan het lood uit de gele verf zelf een binding aangaan met de zuurstof uit de lucht en vormt zwarte kleuren. Uit al deze chemische processen komen verschillende kleuren die samen een soort chocolabruinige tint maken. Doordat de gele kleurstof niet altijd gemengd werd met witte kleurstoffen gaat ook dit proces niet even snel op alle schilderijen.

De onderzoekers hebben naast verf van Van Goghs schilderijen ook gekeken naar een eeuw oude verftube van de Vlaamse schilder Rik Wouters. Deze verf komt uit de tijd van Van Gogh en was nog nooit blootgesteld aan licht van buiten. Door een felle UV lamp op de verf te richten, stelden de wetenschappers het spul in een paar weken tijd bloot aan een grote hoeveelheid ultraviolet licht. Normaal zou het jaren duren voordat de verf zoveel ultraviolet licht binnen krijgt vanuit zonlicht. Onderzoeksleider Koen Janssens vertelt in een persbericht: ‘Deze tube verf veranderde in drie weken van felgeel naar chocoladebruin.’

Hoe te voorkomen
De onderzoekers hebben nu duidelijk in beeld hoe het degradatieproces werkt. Over een potentiële oplossing voor het probleem is professor Dik minder enthousiast. ‘Om het met iets medisch te vergelijken, we hebben nu pas net een goede diagnose gesteld. We weten nu hoe de verf degradeert, maar een oplossing om dit te voorkomen of zelfs terug te draaien is er nog niet. Vervolgonderzoek dat een oplossing kan gaan vinden, zou misschien kunnen vallen onder het Science for Arts project.' Dik doelt hier op het nieuwe programma van de Nederlandse onderzoeksorganisatie NWO waar chemie gebruikt gaat worden om bijvoorbeeld restauraties, echtheidskenmerken en verouderingsprocessen van kunst beter te begrijpen. En te verbeteren.

Letizia Monico e.a., Degradation Process of Lead Chromate in Paintings by Vincent van Gogh Studied by Means of Synchrotron X-ray Spectromicroscopy and Related Methods. Analytical Chemistry

 Onze collega's van Science Flash hebben een leuk item hierover gemaakt met daarin een interview met professor Dik.