Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Koen Lenaerts, voorzitter van het Europese Hof van Justitie

Hij had de uitslag van het Brexit wel verwacht, en referenda zijn nooit een goede manier om EU-lidmaatschap gedag te zeggen. Dat zegt Koen Lenaerts, de voorzitter van het EU-Hof van Justitie, in een opmerkelijk interview met De Kennis van Nu Podcast. Maar of het Verenigd Koninkrijk de stap daadwerkelijk durft te zetten, kan zelfs hij nog niet voorspellen.

De nacht van de uitslag van het Brexit-referendum was ik in Ljubljana, naar aanleiding van 25 jaar Sloveense onafhankelijkheid. Vanaf het moment dat de eerste resultaten ’s nachts binnenkwamen heb ik tot aan het eind zitten kijken, maar de uitslag verbaasde mij niet.’

Voor een voorzitter van het Europese Hof van Justitie kan dit misschien verrassend klinken, maar voor deze redenatie baseert Koen Lenaerts zich meer op het gebruik van referenda in het algemeen dan op de huidige toestand van de EU.

Lenaerts: ‘De vraag over EU-lidmaatschap is uiterst complex. Je moet zo veel verschillende invalshoeken en feiten in acht nemen, en toch moet je altijd met een ja of een nee eindigen. Het vormen van een coalitie met een negatief project is ook heel gemakkelijk. De ene persoon stemde tegen omdat de EU misschien niet genoeg aan sociale bescherming deed, de andere omdat hij dacht dat de economie er beter van zou worden. Met al die negatieve bezwaren startte het nee-kamp daarom automatisch winnend en het ja-kamp moest overtuigen. Vanuit die perceptie gezien is het zelfs opmerkelijk dat het ja-kamp nog 48% gehaald heeft. Want ook die mensen zijn niet met alles gelukkig. Maar die ‘nee’ kan moeilijk in een positieve strategie omgezet worden.’

Hoewel Lenaerts wil benadrukken dat hij hiermee absoluut geen kritiek heeft op voormalig Brits premier Cameron, vindt hij het beter dat bij twijfel over EU-lidmaatschap de verkozen politici zich er over buigen. Of het ook daadwerkelijk tot een Brexit komt durft Lenaerts ook nog niet te zeggen. ‘Het referendum was een duidelijk politiek signaal, maar we weten nog helemaal niet of en wanneer het gebeurt. En onder welke voorwaarden. Inzake de invloed van een Brexit op de werking van het Hof hangt alles van het fameuze Artikel 50 af. Als het VK dat niet inroept verandert er niets.'

‘Noorwegen is meer EU-lidstaat dan het Verenigd Koninkrijk’

Het idee dat het VK de EU zou verlaten stemt Lenaerts persoonlijk ook bedroefd. ‘Ik heb enorm veel sympathie en bewondering voor het VK en de Angelsaksische cultuur. Het is een land met bijvoorbeeld een enorme traditie in maritieme en militaire zaken, en in de wereldhandel. Bovendien zou de invloed van het unieke common law systeem in de EU daadwerkelijk verminderd worden en enkel nog van Ierland, Malta en Cyprus moeten komen.’

Desondanks kan Lenaerts ook niet anders dan vaststellen dat het Verenigd Koninkrijk altijd al een speciale positie in de EU bekleedde. ‘Dat zeg ik absoluut niet als ontgoochelde Europeaan of vanuit politiek activisme, maar als een puur objectief feit,’ zegt Lenaerts. Neem het handboek van EU-recht. Je zult er tientallen pagina’s in vinden over het bijzondere statuut van het VK in de Euro, Schengen, of de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht. In al deze zaken doet het VK niet mee.’

Lenaerts vindt dat Noorwegen in een bepaald opzicht daarom meer lid van de EU is dan het Verenigd Koninkrijk. En dat terwijl Noorwegen geen EU-lid is, maar wel bijna alle EU-regels moet overnemen om volledig toegang te hebben tot de Europese interne markt. Lenaerts: ‘Noorwegen is onderdeel van Schengen. Je gaat er geen enkele grenswacht zien als je er met de auto naar toe rijdt. Vergelijk dat met de wachtrijen op Heathrow, waarop je ook nog altijd plaatjes ziet met ‘flight to the European Union’. Die zelfperceptie van de Britten als eilandstaat is er altijd geweest. Wij en het continent’.

‘De kosten van niet-Europa zijn gewoon ondenkbaar hoog’

Maar het verschil tussen het VK en de andere EU-lidstaten gaat nog verder dan dat. Lenaerts: ‘Hun mening over de EU wordt vanouds nog altijd bepaald aan de hand van de vraag “brengt het EU-project meer op dan het kost?’ De gemeenschappelijke markt was ook altijd hun voornaamste punt. Op het continent speelden echter zo veel andere zaken mee. Het idee van nooit meer oorlog, stabiliteit, de verankering van de democratie en de mensenrechten, en de rechtsstaat. Er ontstond een grote solidariteit tussen volkeren die beseften dat ze van elkaar afhankelijk zijn en haast niet anders kunnen tot samenwerken. Dat gevoel bij het VK is er van meet af aan nooit geweest.’

Het idee van Europa is volgens Lenaerts ook geen kluwen van instellingen, maar iets heel eenvoudigs. Lenaerts: Landen beslisten om datgene samen te doen wat zij ieder voor zich niet meer efficiënt kunnen doen. Het voedsel dat we op ons bord krijgen, zuiver water, zuivere lucht, duurzame energievoorziening, veiligheid, gemeenschappelijke buitengrenzen, een level playing field inzake sociale bescherming, belastingen en pensioenen, enzovoort. Al deze materies zijn slechts zinvol voor EU-lidstaten wanneer ze samenwerken.’

Dat men al deze dingen vanzelfsprekend vindt, is volgens Lenaerts het eigenlijke probleem van Europa. Mocht de Brexit daarom doorgaan, dan wordt het volgens Lenaerts meteen ‘un test grandeur nature.’ Lenaerts: De kosten van niet-Europa zullen dan werkelijk getest worden. En dan heeft het nogmaals al die uitzonderingen gekregen. Andere lidstaten zijn nog dieper geïntegreerd. Daarom zijn de kosten van geen Europa voor hen gewoon ondenkbaar hoog. Ongeacht of je patiënt, toerist, student, zakenman of kunstenaar bent.’

Lenaerts vind ook dat politici en media een grote verantwoordelijkheid hebben in hoe ze het Europese project naar de buitenwereld uitdragen. ‘Nationale Politici zouden moeten stoppen met Europa als een Rusische tsaar af te schilderen die de normen van buitenaf oplegt. Die afspraken hebben zij en de lidstaten eerder gemaakt. Europese Commissie en het EU-Hof van Justitie zijn juist opgericht om op die naleving toe te zien op een eerlijke en niet-discriminatieve manier.’

Het volledige interview kun je hieronder beluisteren.

Presentatie: Karin van den Boogaert

Podcast: Waarom de EU belangrijk is

Podcast: Waarom de EU belangrijk is

De Brexit, de migratiecrisis, TTIP, de opmars van populistisch rechts; het gevaar van terrorisme. De ene crisis is nog niet voorbij of de volgende storm lijkt al voor de deur van de Europese Unie te staan. Is het nog denkbaar dat andere landen het Brexit-scenario zouden volgen? Hoe erg zou dat zijn? Hangen nationale politici daadwerkelijk een verkeerd beeld op van de EU?

Zin in meer Kennis van Nu Podcast? Klik hier!