Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
boot migranten vluchtelingen Italië kapseist

Omgekomen bootmigranten uit de Middellandse Zee belanden vaak ongeïdentificeerd in massagraven. Niet alleen heeft de wereld weinig interesse om aan de identificatie te beginnen, het is ook een heel lastige zaak. Hoogleraar Antropologie Amade M’charek (Universiteit van Amsterdam) trok naar Tunesië om te onderzoeken hoe de namen en achtergronden van de drenkelingen toch ontdekt kunnen worden. Ze vertelde erover bij Nieuws en Co (Radio 1).

Beluister hier het audiofragment. 

Audio: Drenkelingen identificeren aan de Middellandse zee

Audio: Drenkelingen identificeren aan de Middellandse zee

"Toen in Tunesië in 2011 de Arabische Lente begon, was de reactie in het Westen vooral dat Fort Europa beter bewaakt moest worden," zegt M’charek. Zelf is ze geboren in Tunesië en opgegroeid in Zarzis, een Tunesische kustplaats. M’charek kwam erachter dat in Zarzis veel drenkelingen aanspoelden. Er speelden daar grote vraagstukken over wat er met die mensen moest gebeuren en wie ze nu eigenlijk waren. Tegen die tijd had M’charek al in de gaten dat de rest van de wereld helemaal niet bezig was met de vraag welke personen achter de drenkelingen schuilgingen.

"In Zarzis zijn ooit op één dag zesentwintig vluchtelingen aangespoeld," vertelt M’charek. "Ze hebben daar toen een heel team omheen gezet om ze beter te kunnen registreren.’ Deze mensen zijn later wel in een massagraf begraven. Toen familieleden kwamen vragen of die mensen toevallig bij hen hoorden, bleek het heel moeilijk om dat nog forensisch na te gaan. M’charek was op dat moment al langer bezig forensische technieken te bestuderen. "Ik vroeg me af: wat gebeurt er met die technieken als je ze verplaatst naar een andere plek, waar je de traditionele middelen niet kunt gebruiken?" Ze ging terug naar Zarzis om het uit te zoeken.

Forensische infrastructuur verplaatsen

M’charek wilde weten hoe de forensische infrastructuur eruitziet in de gebieden waar veel drenkelingen aanspoelen. "Er is goede wil en zorg om dit te doen, maar de middelen ontbreken. Als je in Nederland van een potentiële misdadiger een DNA-monster hebt, kun je dat vergelijken met een grote databank van het Nederlands Forensisch Instituut. Die technologie heb je niet als je niet weet waar iemand vandaan komt." Alle biomedische benaderingen blijken vruchteloos en identificatiepapieren zijn vaak vervalst.

De lokale bevolking komt dus met alternatieve methoden om de stoffelijke overschotten te identificeren. Dat begint bij de vissers. Zij zijn volgens M’charek vaak de first responders: ze zien de boten en de lichamen als eersten, en nemen vervolgens contact op met de kustwacht en de politie.

M'charek gaat ook met de vissers mee de zee op. Dat is in deze tijd van het jaar nog best lastig, omdat de Middellandse Zee heel gevaarlijk is. "Het wordt snel diep", zegt M'charek. "Vandaar ook dat de vluchtelingen uit Libië niet recht oversteken naar Italië, maar langs de Tunesisch kust scheren, waar het wat minder diep is. Met als resultaat dat er een eiland is hier vlakbij dat volledig bedekt is met hout van wrakken en wat andere sporen van de rampen van de afgelopen jaren. Daar ga ik deze week heen."

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. M’charek moet toestemming vragen bij officiële instanties en voert gesprekken met het leger en de douane. "Gelukkig wil iedereen graag meewerken aan haar onderzoek. Dat verraste me. Maar iedereen met wie je hier praat kent iemand die is gevlucht. Sommigen hebben zelf ook een geliefde verloren."

Details zijn belangrijk

Kleine details worden plots van belang. Of iemand besneden is bijvoorbeeld, geeft aan welke religie iemand aanhangt en soms ook uit welk werelddeel diegene komt. Kleding en outfits spelen een cruciale rol. De lokale instanties doen ook onderzoek op sociale media: als mensen tijdens de overtocht een selfie hebben gemaakt waar kledingstukken op te zien zijn, kun je die gebruiken als aanknopingspunt. Maar het beste werkt het als familieleden naar voren treden. Biologische vergelijkingen zijn dan makkelijker te maken. ‘Dat is ook wat het spannend maakt," aldus M’charek. "Het is geen conventioneel forensisch onderzoek."

Met haar onderzoek probeert M’charek te laten zien dat het identificeren van verdronken vluchtelingen heel lastig is. "Als je dit werk goed wil doen, moet je een flexibele organisatie opzetten. Niet alleen politie, maar ook vrijwilligers en vissers."

Daarnaast speelt M'chareks persoonlijke band met Tunesië een rol. Ze hoopt een bijdrage te leveren aan wat ze hier doen, ook vanwege haar connecties met het Noorden, met Europa. "Het gaat niet per se om de identificatie, maar om het beter registreren van lichamen. Het beste zou zijn als we van elke drenkeling een foto maken met een datum en locatie en eventueel een tand of haarpluk bewaren voor later onderzoek. We boeken dan winst op twee manieren: niet alleen is de registratie transparanter, maar we tonen zo ook meer respect voor het lichaam dat gevonden is."

De foto bij dit artikel werd vorig jaar op 26 mei genomen. Deze ziet er heftig uit, maar het omslaan van boten is helaas geen zeldzame gebeurtenis in de Middellandse zee. In 2016 vonden 5079 migranten er de dood. Niet alleen een record, maar ook een stijging van 34,5 procent vergeleken met 2015. Bij de gebeurtenis op de foto werd de schade echter min of meer beperkt. Door het ingrijpen van de de Italiaanse Marine konden 562 personen gered worden en vielen er 'maar' vijf slachtoffers.