Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Vlkuchtelingencrisis treinstation Boedapest

Wat weten we echt over de huidige vluchtelingencrisis en kan de wetenschap helpen om die op de beste manier op te lossen? Vol goede moed gingen we voor deze tweedelige special te rade bij zes migratiewetenschappers, we ontdekten het bestaan van vele hardnekkige mythes, en we kregen een aantal verrassende adviezen. Maar of we er nu de huidige crisis mee zouden kunnen oplossen?

In dit eerste deel wilden we graag weten waarom er nu zo veel politieke vluchtelingen naar Europa komen. En volgens al onze geïnterviewde wetenschappers zijn dit hoofdzakelijk de uitzichtloosheid en de gevaren van de oorlogen die in het Midden-Oosten woekeren. Het gevolg: de vluchtelingen zullen blijven komen zolang de oorlogen niet stoppen. En dat, terwijl iedereen weet dat dit morgen nog niet staat te gebeuren.

Het is niet het antwoord dat iedereen in de Europese Unie even leuk vindt, getuige de vele grenscontroles die vele EU-lidstaten (inclusief Nederland) opnieuw invoeren. Maar opmerkelijk genoeg ziet geen enkele van de ondervraagde wetenschappers heil in nog meer grenscontroles, hekken, strengere criteria of andere soorten belemmeringen die asielzoekers tegen zouden moeten houden. De wetenschappers sluiten niet uit dat deze zaken helemaal geen vluchtelingen zouden stoppen (het hangt er waarschijnlijk ook van af of je meer een transit-land dan wel een bestemmingsland bent), maar de negatieve gevolgen zijn zowel voor de asielzoekers als voor de EU-landen aanzienlijk.

Henk van Houtum: ‘Meer grenscontroles en andere obstakels kosten de overheid niet alleen veel geld. Ze zorgen er ook voor dat migranten een mensonterende irreguliere status krijgen, ze een verborgen leven zullen moeten leiden en meer gedwongen worden gevaarlijke reizen en activiteiten te ondergaan. Ook maak je smokkel winstgevend. En wat de buitengrenzen van de Europese Unie betreft zal het ene opgerichte hek alleen maar de migratie vertragen en ze verplaatsen naar een andere openere buitengrens. De EU volledig afsluiten is immers niet haalbaar. Dat zou een Noord-Koreaanse grens worden, en zelfs dan lukt het niet. Het is moreel schandelijk dat de Middellandse Zee de dodelijkste grens op aarde is.’

Ruerd Ruben: ‘Hoe meer belemmeringen een overheid invoert om migranten tegen te houden, hoe meer je voor hen de migratiekosten verhoogt, en hoe meer illegaliteit je in de hand werkt, omdat je de winsten bevordert van illegale mensenhandelaren, transporteurs, fraudeurs en andere zwarte markten. Die directe causaliteit werd meermaals aangetoond. En als migranten meer geld moeten uitgeven om op hun bestemming te geraken, zullen ze er ook langer over doen, of er misschien zelfs niet meer in slagen, om het nodige kapitaal te verzamelen voor later een eventuele terugtocht naar huis. Dan zullen ze, tegen hun zin of niet, langer in hun nieuwe land moeten blijven.’

Aslan Zorlu: ‘Naast eerdere gruwelijke gebeurtenissen die ze tijdens de oorlog misschien hebben ondervonden, verhogen illegale migratiereizen ook de kans op nieuwe trauma’s. Als je bovendien toch politieke vluchtelingen asiel zult moeten geven, is het beter dat je hen zo snel mogelijk opvangt en aan werk of scholing helpt. Hoe langer de periode van arbeidsinactiviteit, hoe minder economisch aantrekkelijk ze zijn.’

Vluchtelingen Middellandse Zee European Migrant Crisis Triton

Wat moet er dan wel gebeuren?
Ook Melissa Siegel vindt daarom dat de huidige generatie politici de moed moet tonen om niet aan ‘populistische ideeën’ toe te geven en de kiezers uit te leggen dat de vluchtelingen zullen komen zolang de oorlog blijft duren. Voor alle duidelijkheid: geen enkele van de onderzoekers wil de grenzen afschaffen. Hoewel we ook uit hun adviezen geen ultieme wonderoplossing konden opmaken, waren er wel een aantal gelijkenissen in hun voorstellen te vinden. Zo zou er een coherenter gezamenlijk Europees asielbeleid moeten komen dat - naast een (competitief) economisch migratiebeleid - het gemakkelijker maakt voor politieke vluchtelingen om asiel te vragen, onder andere door de organisatie van veilige en legale manieren om naar Europa te komen.

Daarnaast pleit Van Houtum ook voor de oprichting van asielaanvraagplekken buiten de EU zodat politieke vluchtelingen geen lange reis meer hoeven te maken voordat ze eindelijk duidelijkheid krijgen over hun aanvraag. Han Entzinger is het idee genegen, maar uit toch zijn twijfels. ‘Op papier lijkt zo’n asielaanvraagplaats mooi, maar ik vraag me af of het wel politiek verkoopbaar blijft wanneer de loketten overrompeld zouden worden.’

Desondanks is er nog een verschil tussen politiek asiel aanvragen en het ook krijgen. Hoewel de EU elke lidstaat verplicht om zich aan de conventie van Genève over de opvang van vluchtelingen te houden, mag elk land er een eigen invulling aan geven. En de criteria van het verdrag zijn minimaal. Dat maakt het volgens Han Entzinger ook mogelijk dat Zuid-Oost Europa minder snel vluchtelingen opneemt dan ‘een humaner Noord-West Europa’. Naast een proportionele verdeelsleutel van de politieke vluchtelingen, zou een gezamenlijke Europese invulling van het Geneefse akkoord dus ook meer duidelijkheid geven en de inspanningen in de EU meer gelijk te verdelen.

Een ‘oorlogsvluchteling’ is niet relatief, maar…
Het verschil in het aantal asielaanvragen tussen Duitsland, Nederland of de Scandinavische landen enerzijds en Zuid-Oost-Europa anderzijds, geeft uiteraard aan dat er (buiten bescherming tegen oorlog) nog andere factoren bestaan die vluchtelingen naar een bepaalde EU-lidstaat sturen. Maar onderzoekers zoals George Groenewold haasten zich om te benadrukken dat er hierover nog veel onderzoek verricht worden en we momenteel weinig anders kunnen dan speculeren, bijvoorbeeld over de invloed van politiek beleid en de vraag of Merkels hartelijke ontvangst wel echt effect heeft gehad.

Desondanks kwamen tijdens onze rondvraag wel drie elementen naar boven waarvan de wetenschappers sterke vermoedens hebben dat deze wel van belang zijn. Dit zijn de kans op de goedkeuring van de asielaanvraag, economische factoren zoals de kans op werk, en de financiële en logistieke ondersteuning van familie- of kennisnetwerken die al in het bestemmingsland zijn.

Traditioneel mag er dus wel het onderscheid zijn tussen politieke vluchtelingen en andere soorten migranten, de realiteit over de vluchtelingen die er in slagen om bij hun Europese lidstaat van voorkeur asiel aan te vragen is natuurlijk veel dubbelzinniger. Desondanks zou zo’n conclusie natuurlijk onrecht doen aan de grote bereidheid van al die mensen (politiek vluchteling of niet) om die gewenste Europese lidstaat te bereiken, indien nodig met het doorstaan van de grootste krachtinspanningen en gevaren.

Veel van de vluchtelingen die nu in Europa arriveren koesterden bovendien eerst nog de hoop dat de vrede snel terug zou keren. Daarom bleven ze nog voor een paar jaar in opvangkampen in de omringende landen. In de publieke opinie hoor je dan soms wel eens dat deze mensen eigenlijk geen echte politieke vluchtelingen meer zijn. In de landen van die kampen is er immers geen oorlog, en zij beschikken - integendeel tot hun armere landgenoten – nog wel over voldoende financiële middelen om te reizen.

Voor Melissa Siegel is dit een grote drogredenering. ‘Het risico op ondervoeding, het gebrek aan voldoende onderdak, sanitaire voorzieningen en scholen, het gevaar dat je als vrouw loopt om aangerand te worden, het moeten vechten voor je eigen levensmiddelen, inclusief drinkbaar water. Iedereen die al eens in een vluchtelingenkamp in Libanon of Jordanië is geweest, weet hoe schrijnend de situatie er vaak is.’ En terwijl Han Entzinger onderstreept dat de EU-lidstaten meer hulp hadden beloofd dan ze tot nu toe hebben gegeven, hoef je volgens het internationaal recht ook helemaal niet rechtstreeks uit oorlogsgebied te komen om als oorlogsvluchteling erkend te worden. Wij hadden u gewaarschuwd: het is niet simpel.

De migratiewetenschappers die aan dit artikel meewerkten zijn:
Han Entzinger, socioloog en hoogleraar integratie- en migratiestudies aan de Erasmusuniversiteit van Rotterdam.
George Groenewold, demograaf voor het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI).
Ruerd Ruben, ontwikkelingseconoom bij de Radboud University Nijmegen en Wageningen University.
Melissa Siegel, hoofd van de researchgroep bij migratiestudies bij Maastricht University (UNU-Merit).
Henk Van Houtum, hoofd van het Nijmegen Centre for Border Research, Radboud Universiteit en tevens hoogleraar Geopolitiek van Grenzen aan de Universiteit Bergamo.
Aslan Zorlu, assistent-professor economische migratie aan de Universiteit van Amsterdam.

Zijn we de nieuwe vluchtelingen goed voor onze economie en is geld überhaupt wel het enige criterium waar we in dit debat naar moeten kijken? Klik hier om het vervolg van dit tweeluik over de vluchtelingencrisis te lezen.