geur terpenen planten fruit bloemen

Je zou er van versteld staan hoeveel het leven op aarde gebruik maakt van zogenaamde terpenen. Het zijn een type geurstofjes die planten, bacteriën en schimmels vooral aanmaken om signalen naar de buitenwereld te sturen. Niet alleen komen ze in talloze varianten boven én onder de grond voor, ook jij en ik gebruiken ze elke dag.

Het is een beetje bizar. Typ “terpenen” in google en je krijgt meteen een reeks resultaten die associaties maken met cannabis. Dat komt doordat verschillende soorten cannabisplanten naast mycreen (die de oorzaak is van de bekende wietgeur) vele andere soorten terpenen aanmaken. Cannabis-gebruikers hebben zo een ruime keuze in welke marihuana ze willen roken.

Die bijklank is een beetje jammer. Want met meer dan 50.000 natuurlijke terpenen die de wetenschap al identificeerde, worden de geurstoffen ook door talloze andere planten, bacteriën, en schimmels geproduceerd. De signalen die ze met terpenen uitzenden kunnen ook heel divers zijn: om zichzelf onaantrekkelijk te maken, om soortgenoten te waarschuwen voor gevaar, of als wapen tegen aanvallers.

Het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW) toonde recentelijk ook voor het eerst aan dat zelfs bacteriën en schimmels onder de grond met elkaar kunnen communiceren via terpenen. In hun onderzoek namen ze daarvoor de zogenaamde Serratia plymuthica-bacterie onder de loep, een veel voorkomende bacterie die vaak bij wortels van planten aanwezig is.

Is het ‘terpeens’ dé taal onder de grond?

“Die Serratia-bacterie heeft vaak een positief effect op planten,” zegt Paolina Garbeva, onderzoeker aan het NIOO-KNAW. “Het doet de plant beter groeien en het beschermt zijn gastheer ook tegen gevaarlijke schimmelziektes. Een van die vijanden van de plant is de fusarium-schimmel. Doordat deze de wortels van de plant aantast kan de laatste erdoor afsterven.”

Het was al bekend dat de Serratia de Fusarium aanvalt wanneer de twee in contact met elkaar komen. Maar toen de onderzoekers de terpenen van de fusarium-schimmel op de Serratia-bacterie loslieten, merkten ze dat de Serratia-bacterie onder andere ook eigen terpenen begon te produceren. Het is nog onduidelijk hoe vaak deze interacties bij andere micro-organismen voorkomen. Maar aangezien er nog miljarden andere micro-organismen bestaan, en terpenen een van de meest voorkomende geurstoffen op aarde zijn, lijkt het waarschijnlijk dat het wel vaker via terpenen gebeurt.

Terpenen doen bloemenwinkels en drogisterijen lekker ruiken

Maar terpenen worden natuurlijk niet alleen in vijandige situaties gebruikt. Want of de geurstoffen nu uit bloemen, fruit, bladeren of andere delen van planten komen: terpenen worden ook massaal door planten ingezet om insecten of andere dieren te verleiden om hun stuifmeel of zaadjes op te pikken.

Dat laatste is ook de mens niet ontgaan. Al eeuwen zijn we bezig met het experimenteren met de geurstofjes. Niet voor niets gebruiken we vaak nog het woord ‘ruiker’ voor een boeketje bloemen. En ook in parfums, shampoos, zeepjes, douchegels, etherische oliën, deodorants, luchtverfrissers en waspoeders zitten terpenen die fabrikanten uit planten hebben gehaald om onszelf en onze omgeving lekker te laten ruiken. Mensen blijven daarom niet onaangeroerd wanneer ze een willekeurige bloemenwinkel of drogisterij binnen stappen.

Maar ook de typische bodemgeur na een regenbui wordt door velen als aangenaam ervaren. Die geur is het gevolg van geosmine, een terpeen die door (belangrijke) actinobacteriën in de bodem wordt aangemaakt. En ook de geur van sinaasappels (limoneen), sparrenbomen met kerstmis (pineen), munt (menthol) of lavendel (linalool), fleurt het leven van talloze mensen op. Hou er dan nog eens rekening mee dat sommige terpenen een geneeskrachtige werking kunnen hebben (zoals taxol uit de taxusboom) of juist een gevaar voor de mens kunnen betekenen (bijvoorbeeld bij de malariaparasiet) en je begrijpt dat terpenen een fascinerend onderdeel zijn van het leven op aarde.