Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu / Focus en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Trumpextreem

Extreemrechtse partijen zijn door heel Europa in opkomst. In de laatste peiling van Maurice de Hond gaat de PVV nog altijd aan kop. Wat ook opvalt: door heel Europa stemmen meer mannen extreemrechts dan vrouwen. Zij zijn namelijk ongevoeliger voor het imago dat aan die partijen kleeft.

Op het eerste gezicht lijkt het verschil logisch. Mensen die op extreemrechtse partijen stemmen zijn vaak onderdeel van de arbeidersklasse en hebben een lagere opleiding genoten. In dit zogenaamde ‘blue collar’ werk zijn mannen oververtegenwoordigd, dus het stemadvies zou vanzelf volgen. Zeker aangezien met name dit soort banen dreigt te verdwijnen vanwege automatisering.

Daarnaast zijn extreemrechtse partijen vaak conservatief in hun ideologie, gericht op het behoud van de wereld ‘zoals die vroeger was’. Ze zijn tegen immigratie, tegen politieke correctheid en tegen bemoeienis vanuit Europa. Mannen zouden meer op hebben met deze manier van denken, terwijl vrouwen juist coöperatief en verzorgend zouden denken en dus minder geneigd zijn het eens te zijn met een extreemrechtse partij.

Socio-economische verschillen

Maar is dit wel het hele verhaal? Precies dat wilde Eelco Harteveld onderzoeken in zijn promotie-onderzoek aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Ik begon met uitzoeken of mannen het inderdaad vaker eens zijn met de standpunten van extreemrechtse partijen. Dat bleek niet zo te zijn,’ zegt hij. Sterker nog: vrouwen zijn vaak zelfs iets extremer in bijvoorbeeld hun opvattingen over immigratie. In theorie zouden evenveel mannen als vrouwen op extreemrechtse partijen moeten stemmen, dus de vraag blijft waarom dit in de praktijk anders uitpakt.

Een groot deel van het verschil bleek inderdaad te verklaren vanuit de sociaal-economische positieverschillen tussen mannen en vrouwen. Vrouwen werken vaker in de publieke sector en zijn hoger opgeleid. Maar dat verklaart niet alles. Harteveld vermoedde een psychologisch verschil en toog daarom naar Zweden voor een experiment.

Vrouwen laten zich leiden door groep

Harteveld liet zijn proefpersonen online extreemrechtse partijen beoordelen aan de hand van stellingen. De proefpersonen waren onderdeel van een bestaand panel in Zweden, dat net iets meer mannen en hoogopgeleiden bevatte dan gemiddeld. De gemiddelde steun voor extreemrechtse groepen was laag, volgens Harteveld. ‘Het is een factor om rekening mee te houden, maar maakt de vergelijking tussen mannen en vrouwen niet onmogelijk.’

Door de opzet van het programma leek het alsof proefpersonen ook de meningen van de andere deelnemers konden zien, maar in werkelijkheid had Harteveld die cijfers gemanipuleerd. ‘Voor sommige mensen leek een bepaalde partij heel onpopulair, voor anderen juist acceptabel. Als de partij niet geliefd leek, daalde de steun van vrouwen wel, maar van mannen niet. En omgekeerd kreeg een sociaal geaccepteerde partij van vrouwen juist meer steun, terwijl ook dit op de stem van mannen geen invloed had.’ Dezelfde opzet bij het stemmen voor een partij vergelijkbaar met GroenLinks had niet hetzelfde effect.

Dit lijkt erop te wijzen dat sociale stigma’s op mannen minder invloed hebben dan op vrouwen. Toch is Harteveld voorzichtig in zijn conclusie. ‘Het signaal is subtiel, en het is lastig of dit het resterende verschil kan verklaren. Tegelijk zie je dat centrumpartijen die door een schandaal gestigmatiseerd zijn, ook minder steun krijgen van vrouwen.’ Toch concludeert Harteveld ook dat vrouwen niet slaafs de mening van de groep achterna lopen. ‘We zien bij de Groene partij niet hetzelfde effect. Dat betekent dat ook de inhoud van het partijprogramma en het gedrag van partijleden invloed heeft op de beslissing.’

Giftige partij trekt geen vrouwenkiezers

Als extreemrechtse partijen verstrikt raken in interne conflicten over het tegengaan van vooroordelen en de partij zelf wordt geassocieerd met geweld en racisme, is zo’n partij volgens Harteveld ‘giftig’ en niet-legitiem in de ogen van kiezers. ‘Veel mensen willen daar niet op stemmen, maar voor vrouwen geldt dat nog net iets sterker,’ aldus Harteveld. Extreemrechtse partijen doen er volgens hem dus ook goed aan een goede reputatie te handhaven en een breder partijprogramma hebben dan extreme standpunten alleen. Politicologen gebruiken om die reden ook niet graag de term extreemrechts, omdat zij dat associëren met partijen die ondemocratisch zijn. Liever spreken ze van radicaal-rechtse partijen.

Dat met name vrouwen een afkeer hebben van zo’n giftige partij, heeft volgens Harteveld te maken met geïnternaliseerde patronen over verwachtingen en gedrag van de verschillende geslachten. Deze rolmodellen zijn veelvuldig beschreven in eerdere literatuur over het stemgedrag van mannen en vrouwen. Harteveld: ‘Mannen worden nog steeds gezien als de eenzame krijger die tegen de stroom in beweegt, terwijl vrouwen het anti-vooroordeelprincipe veel meer handhaven, omdat zij traditioneel de boel bij elkaar moeten houden en gericht zijn op het welzijn van anderen.’ Hoewel ze vrij traditioneel klinken, blijken ze in de hedendaagse maatschappij nog steeds aanwezig.

Repliceerbaarheid

Het is daarom des te opvallender dat dergelijke resultaten naar boven kwamen in een relatief genderneutraal land als Zweden. ‘Zweden is een van de meest gendergelijkwaardige landen in Europa, zowel op het gebied van sociale als juridische context. Als het verschil hier, hoe subtiel ook, aanwezig is, dan zal het in meer traditioneel ingestelde landen nog groter zijn,’ aldus Harteveld.

De sociaalpsychologische wetenschap ligt al een tijdje onder vuur vanwege niet-repliceerbare onderzoeken en Harteveld is zich hiervan bewust. Hij wil daarom na zijn promotie graag verder met zijn onderzoek, om te kijken of zijn bevindingen in andere landen te herhalen zijn.

Eelco Harteveld promoveert op vrijdag 23 september om10:00 in de Agnietenkapel in Amsterdam.

Ontdek meer in de special