Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Zee ijs NOAA noordpool arctisch

De sterke opwarming van het Noordpoolgebied dreigt heel duur uit te pakken voor de wereld, waarschuwen twee economen en een klimaatwetenschapper vandaag in Nature. Ze verwachten een financiële strop door miljarden tonnen opborrelend methaan. Geschatte kosten: tussen de 28 en 45 biljoen euro.

De ijsvrije Noordpool komt eraan. Vorige week verscheen een analyse van klimaatwetenschappers die het allemaal nog eens goed hadden doorgerekend. Hun modellen voorspellen met opmerkelijke precisie dat het zomerijs op zee tussen 2054 en 2058 voor het eerst helemaal verdwenen zal zijn.

Die analyse kan direct de prullenbak in, menen andere onderzoekers, want in werkelijkheid gaat het ijsverlies veel sneller. Het minimum van 2012 lag ver onder de waarde die de gebruikte modellen aangeven. Een enkele uitschieter is misschien nog wel te billijken, maar de smeltsnelheid van dit jaar gaat dezelfde kant op. Komt het ijsoppervlak dit jaar onder het record van vorig jaar, dan mag je inderdaad concluderen dat de voorspelling van vorige week nu al veel te optimistisch is gebleken.

Deze webcam staat midden op de Noordpool. Vandaag in een plas water, want het ijs is niet alleen van onderen, maar ook van boven aan het smelten. Het gaat hard. 2013 kan nog steeds het eerste ijsvrije jaar worden, zoals het model van klimaatwetenschapper Wieslaw Maslowski in 2007 voorspelde. Zijn uitkomsten passen een stuk beter bij de werkelijkheid van de afgelopen jaren dan die van de modellen die aangeven dat het ijs nog tientallen jaren zal standhouden.

Waarom zou het vooruitzicht van een ijsvrije Noordpool zo afschrikwekkend moeten zijn, ook voor mensen die een hekel aan ijsberen hebben? Economen Gail Whiteman (Erasmus Universiteit Rotterdam) en Chris Hope (University of Cambridge, GB) en oceaanfysicus Peter Wadhams (ook uit Cambridge) maken het deze week in Nature inzichtelijk door er een prijskaartje aan te hangen. Het gaat de wereldeconomie tienduizenden miljarden euro’s kosten, zeggen zij, en vooral arme landen betalen die rekening. Wat wel belangrijk is om te beseffen: die schade ontstaat tussen nu en het jaar 2200, en dus niet ineens. Maar de bulk van de kosten valt in deze eeuw.

Maar toch. Het punt van de drie is, dat de meeste economen, politici en klimaatmodelleurs totaal geen rekening houden met deze kosten. Die kijken tot nu toe vooral naar het geld dat het smelten van het poolijs kan opleveren, doordat nieuwe olie- en gasvoorraden winbaar worden en doordat schepen veel kortere routes kunnen nemen. Ze vergeten daarbij één ding, betogen Whiteman, Hope en Wadhams: een ijsvrije Noordpool zal de opwarming van de hele aarde drastisch versnellen. Het is daardoor, aldus Whiteman, ‘een economische tijdbom’.

Opwarmende zeebodem

De belangrijkste oorzaak van die extra opwarming is het vrijkomen van enorme hoeveelheden methaan oftewel aardgas, stellen ze. Ten noorden van Siberië bevat de zeebodem veel methaan, dat nu nog opgesloten zit onder bevroren grond. Hoe veel? De schattingen lopen sterk uiteen, maar het gaat om vele miljarden of zelfs biljoenen tonnen. Als de bodem van deze ondiepe zee opwarmt – en dat is hard aan het gebeuren – smelt het ‘deksel’ en kan een deel daarvan als bellen vrijkomen. Geleidelijk over tientallen jaren, maar misschien ook vrij plotseling. Methaan is een zeer sterk broeikasgas, dus als het in de lucht komt, werkt dat de opwarming van de aarde flink in de hand.

Whiteman en haar collega’s lieten rekenmodel PAGE09 schatten wat de economische gevolgen zouden zijn als tussen 2015 en 2025 50 miljard ton methaan het luchtruim zou kiezen. Het methaangehalte zou dan vertwaalfvoudigen en daardoor zou de gemiddelde temperatuur op aarde direct met 1,3 graden Celsius stijgen – bovenop de opwarming die er al was. Zo’n enorme methaanpuls van 50 miljard ton zal de verwachte datum waarop de gemiddelde wereldtemperatuur twee graden hoger is dan voor de industriële revolutie met 15 tot 35 jaar vervroegen, aldus de onderzoekers.

Hoe waarschijnlijk is het dat er plotseling zo veel methaan vrijkomt? Niemand weet dat zeker. Volgens methaanonderzoekster Natalia Shakhova kan het ‘elk moment gebeuren’. Andere klimaatonderzoekers schatten de kans dat dit voor het jaar 2050 gebeurt juist zeer laag in. De vraag is alleen of zij er voldoende verstand van hebben. Shakhova is een van de weinige echte deskundigen op dit gebied. Momenteel bubbelt er ongeveer 10 miljoen ton methaan per jaar uit de Siberische zeebodem omhoog, schat zij. Dat is van een heel andere orde dan het scenario dat ze vreest, maar dat betekent niet dat dit onwaarschijnlijk is. Methaan dat instabiel wordt, zou een kettingreactie in gang kunnen zetten.

Arme landen de klos

Maar terug naar het financiële verhaal. De extra kosten die deze versnelde opwarming oplevert, zouden vooral te wijten zijn aan overstroming van laagland, extreme hittestress, droogte en stormschade, en die wordt vooral in de armere landen van Afrika, Azië en Zuid-Amerika verwacht. Ver van de Noordpool dus, en juist in de landen die niet zullen profiteren van extra olie- en gasvondsten en kortere scheepsroutes.

Kleine kanttekening: het is lang niet zeker dat klimaatmodellen de regionale gevolgen van opwarming goed kunnen voorspellen. De Verenigde Staten lijden nu bijvoorbeeld onder een ongekende droogte, die mogelijk te wijten is aan de veranderingen in het Noordpoolgebied. En Rusland heeft de laatste jaren regelmatig met extreme hittegolven te kampen. Dat hadden de modellen niet voorzien.

Overigens maakt het voor de uiteindelijke kosten niet uit of de massale methaanuitstoot in 2015 of in 2035 begint, en die veranderen ook niet echt als hij over twintig in plaats van tien jaar wordt uitgespreid, aldus de auteurs. Het bedrag komt in beide gevallen uit op zo’n 45 biljoen euro bij een scenario waarbij de mensheid onbelemmerd doorgaat met het uitstoten van broeikasgassen, of 28 biljoen euro bij het snel afbouwen daarvan.

Ter vergelijking: de hele wereldeconomie was vorig jaar zo’n 53 biljoen euro waard. Nederland had een bruto nationaal product van 607 miljard euro en zou er bij een gelijkmatig draaiende economie dus ongeveer 75 jaar over doen om het hoogste schadebedrag bij elkaar te verdienen dat de onderzoekers noemen.

Werkelijke impact hoger

Het zou dus veel geld kosten, zo’n massa methaan. Maar dat is nog niet alles, schrijven Whiteman en co. ‘De totale impact van een opwarmend Noordpoolgebied, met bijvoorbeeld ook oceaanverzuring en veranderde stromingen in zee en in de atmosfeer, zullen veel groter zijn dan onze schatting van de kosten van deze methaanemissies alleen. Om de echte kosten in kaart te brengen, zijn betere rekenmodellen nodig, modellen waarin terugkoppelingen verwerkt zitten die ontbreken in PAGE09, zoals het verband tussen het oppervlakte van het Arctisch ijs en de stijging van de gemiddelde temperatuur in het Noordpoolgebied, de wereldwijde zeespiegelstijging en de verzuring van de oceanen, en ook schattingen van de kosten en opbrengsten van scheepvaart. De ontwikkeling van olie- en gasboringen in het gebied zou, om een voorbeeld te noemen, ook rekening moeten houden met de effecten van roet, dat zonnestraling absorbeert en het smelten van ijs versnelt.’

En er is nog een bron van methaan en CO2 in het poolgebied: het land. Ook daar smelt de grond, en die zit vol plantenmateriaal dat gaat rotten. Er zit ongeveer 5 keer zo veel koolstof in als de mensheid tot nu toe via fossiele brandstoffen in de lucht heeft gebracht. Daarnaast speelt hetzelfde als in zee: methaan heeft zich opgehoopt onder de laag bevroren grond en ontsnapt zodra die gesmolten is.

Aannamen en keuzes

Nu is er natuurlijk veel onzeker, en zitten er heel veel aannamen en keuzes verwerkt in zo’n rekenmodel. Wat een mensenleven waard is, bijvoorbeeld, en wat een stuk ongerepte natuur. Hoe de neerslag in landbouwgebieden zal veranderen. Of schade over tien jaar even erg is als dezelfde schade over honderd jaar. PAGE09 becijfert de totale kosten van klimaatverandering tot het jaar 2200 op 300 biljoen euro. Hoe accuraat die voorspelling is, weten we over 187 jaar.

In 2011 publiceerden vier onderzoekers, waaronder de Nederlandse econoom Richard Tol, dit artikel waarin ze de kosten van een paar methaanscenario’s met een ander model doorrekenden. Die kosten zijn ook daar hoog, al beginnen de methaanproblemen bij hen pas na 2050. Maar hun scenario’s laten vooral goed zien dat de uitkomst sterk afhankelijk is van de vraag hoe je schade in de tijd waardeert. Reken je met een ‘discount rate’ van 3 procent, wat wil zeggen dat je schade 3 procent minder erg vindt voor elk jaar dat hij verder in de toekomst ligt, dan maakt het op papier weinig uit als er in het jaar 2100 enorme schade ontstaat, laat staan in de eeuw erna.

Zo’n discount rate wordt in de economie vaak gebruikt, vanuit het idee dat je geld vandaag kunt investeren, en daar best een rendement van 3 procent op kunt halen. Daar komt ook het idee vandaan dat het nu nog te kostbaar zou zijn om klimaatverandering tegen te gaan, ook al is de schade in de toekomst enorm.

Ook in de praktijk voert die gedachte de boventoon: fossiele brandstoffen worden door overheden gesubsidieerd voor een bedrag rond de 400 miljard euro per jaar. Vorig jaar werd bovendien ruim 450 miljard euro uitgegeven aan het vinden en productieklaar maken van nieuwe olievelden, terwijl het Internationaal Energie Agentschap zegt dat tweederde van de nu bekende voorraden in de grond zal moeten blijven om de opwarming onder de twee graden te houden - even afgezien van extra opwarming door methaan.

Economische analyses, met alle onzekerheden die daar bij horen, hebben vaak als uitkomst dat een wereldwijde opwarming tot ongeveer twee graden weinig negatieve, of zelfs licht positieve gevolgen zal hebben voor de wereldeconomie als geheel (over de natuur hebben we het even niet, want dat is een heel ander verhaal). Als in korte tijd veel methaan vrijkomt uit het hoge Noorden, dan wordt de periode waarin dat het geval is erg kort, en belanden we binnenkort in de rest van de toekomst. Daarin is klimaatverandering een enorme kostenpost en een bron van leed die zichzelf steeds verder versterkt.