Vrede%20deviantart%20Wendie%20Dainea%C3%BA

Hoe kunnen mensen samenleven zonder elkaar de hersens in te slaan? In een global community van 7,5 miljard mensen waarin de spanningen almaar lijken op te lopen, luidt het antwoord op die vraag steeds vaker: educatie. Kan onderwijs mensen echt vreedzamer maken?

De aandacht voor ‘vredesonderwijs’ - een containerbegrip voor uiteenlopende onderwijsprogramma’s, van conflictbeheersing tot mensenrechteneducatie - is de laatste jaren sterk gestegen, vertelt Line Kuppens. Zij is onderzoeker aan het Centre for Research on Peace and Development van de Katholieke Universiteit in Leuven, en ook aan het Instituut voor Ontwikkelingsbeleid en -beheer aan de Universiteit Antwerpen. “En die trend zal vermoedelijk aanhouden, gezien de spanningen in de wereld. Denk aan de raciale spanningen in de VS, de conflicten in het Midden-Oosten en Afrika en de angst voor terrorisme - en de impact daarvan op de attitudes ten aanzien van moslims.”

Ambities

Vredesonderwijs ziet er overal anders uit. Het kan gericht zijn op vrede tussen groepen - Israeli’s en Palestijnen, bijvoorbeeld - of op interpersoonlijke vrede, zoals conflictbeheersingsonderwijs (in Westerse landen overheerst deze variant). Er zijn programma’s voor deradicalisering, voor verzoening na (burger)oorlogen, voor het voorkomen van extremisme, voor een vreedzamer omgang met de aarde, en programma’s die al die doelen combineren.

In de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties staat de ambitie dat “alle leerlingen” in 2030 onderwezen worden in “de waarden, kennis en vaardigheden die noodzakelijk zijn voor duurzame ontwikkeling en levensstijlen, waaronder mensenrechten, gendergelijkheid, wereldburgerschap en waardering voor culturele diversiteit.” Van Nederlands burgerschapsonderwijs, dat scholen wettelijk verplicht zijn te geven, wordt ook gehoopt dat het radicalisering helpt voorkomen. (De Onderwijsinspectie is overigens kritisch over de praktijk).

Vrede meten

De effectiviteit van al die uiteenlopende programma’s is heel moeilijk te onderzoeken, aldus Kuppens. “Want wat is vrede en hoe meet je dat? Effectiviteitsonderzoek vereist voor- en nametingen, een grote groep deelnemers, en idealiter een controlegroep. Dat is vaak erg moeilijk om te organiseren.”

In 2014 zette het Vlaams Vredesinstituut een hele reeks effectiviteitsonderzoeken op een rijtje in een poging de vraag te beantwoorden: Kan je vrede leren? Conclusie: het kan, maar het is niet eenvoudig. Er moet namelijk een aantal hardnekkige psychologische mechanismen overwonnen worden. Voor het menselijk brein is het bijvoorbeeld “cognitief eenvoudig en verleidelijk” om een vijandbeeld te creëren. Onze neiging om de wereld in te delen in categorieën slaat gemakkelijk om in een negatieve houding ten opzichte van ‘de anderen’. 

Bovendien vindt vredeseducatie nooit in een vacuüm plaats. “De effectiviteit wordt heel sterk bepaald door factoren die niets met het onderwijs te maken hebben,” vermeldt het rapport. Zoals de sociaal-economische en de sociaal-culturele omgeving - en het onderwijssysteem zelf.

Lijfstraffen

Line Kuppens onderzocht samen met Arnim Langer de effectiviteit van vredesonderwijs in Ivoorkust, vlak na de burgeroorlog in 2010 - ‘11. Ze analyseerden curricula, enquêteerden leerkrachten, deden lesobservaties en namen diepte-interviews af. Ook zij concludeerden: een ‘vredescurriculum’ alleen is niet voldoende. Kuppens: “als leerkrachten zelf discrimineren, zullen leerlingen de lessen rond tolerantie waarschijnlijk niet ter harte nemen. Als scholen lijfstraffen uitdelen, zullen leerlingen geweld blijven zien als een oplossing. En wanneer de leerkracht autoritair lesgeeft, zullen leerlingen niet ervaren wat democratie betekent.”

Het uitsterven van de mensheid

Vorig jaar verklaarde Anantha Duraiappah in The Guardian dat het huidige vredesonderwijs faalt. Als hij pessimistisch is, is er iets goed mis, zou je zeggen: Duraiappah is directeur van het UNESCO Institute of Education for Peace and Sustainable Development. Zonder radicale verandering in het onderwijssysteem is de mensheid niet te redden, vertelde hij in een TEDx-talk:

Education and the extinction of humanity

Leraren onderwijzen

Maar dat pessimisme is misschien niet helemaal terecht. Effectiviteitsstudies geven namelijk ook reden voor optimisme. Al was het maar omdat de voorwaarden voor effectiviteit steeds duidelijker worden: een schoolklimaat van openheid en dialoog, onderwijsmethoden die de doelstellingen van vredesonderwijs weerspiegelen, en een participerende leerstijl, bijvoorbeeld. En: toegewijde leraren - Kuppens en Langer pleiten er daarom voor dat vredesonderwijs zich ook op de leerkrachten richt. Ook belangrijk: onderwijs moet niet alleen maar kennis overdragen, maar ervaringsgericht zijn. 

“Vredeseducatie zal in zijn huidige vorm niet veel verschil maken, althans niet op grote schaal,” denkt Kuppens. “Alleen als vredesonderwijs veel diepgaander durft te zijn, kan het op lange termijn vruchten afwerpen.”