Nieuwsbrief

Blijf wekelijks op de hoogte van het beste uit De Kennis van Nu / Focus en het laatste nieuws!

MELD JE AAN
Vuist - power

Wilskracht is een schaars goed. Als je er ’s ochtends te veel van gebruikt, is het ’s middags sneller op. Althans, dat dachten wetenschappers de afgelopen twintig jaar. Nieuw onderzoek trekt het idee in twijfel.

Kan je wilskracht opraken of niet? De afgelopen jaren dachten we van wel. Een kleine twintig jaar geleden deed de Amerikaanse psycholoog Roy Baumeister een proefje met mensen waar het duidelijk uit bleek. Hij loodste mensen een ruimte binnen waar het naar versgebakken chocoladekoekjes rook. De ene helft mocht ook daadwerkelijk van de koekjes eten, de andere helft moest radijsjes eten en afblijven van het zoete lekkernij.

Vervolgens moesten ze een puzzel maken die met opzet onoplosbaar was gemaakt. De uitkomst: de mensen die de radijsjes hadden gegeten – en dus hun best moesten doen om van de chocoladekoekjes af te blijven – gaven veel eerder op. Hun wilskracht was al voor een flink deel opgebruikt, was de verklaring. Het proefje werd in de daaropvolgende jaren in talloze variaties is herhaald. Mensen kregen bijvoorbeeld een emotionele scene uit een film te zien, met als opdracht hun emoties te onderdrukken. Telkens met als uitkomst dat ze eerder opgaven bij de navolgende opdracht.

Een meta-analyse van 83 studies en 198 experimenten leek in 2010 nog aan te tonen dat dit effect echt bestond: ego-depletion, ofwel uitputting van je wilskracht. Baumeister publiceerde er in 2011 zelfs een goedverkocht boek over: Wilskracht – De herontdekking van de grootste kracht van de mens.

chocoladekoekjes

Zelfde onderzoek, ander resultaat

Maar het lukte niet altijd om de resultaten te repliceren. Of beter: lang niet altijd, schreef journalist Daniel Engber onlangs op Slate. In 2007 bijvoorbeeld probeerden wetenschappers de oorspronkelijke proef van Baumeister te herhalen, maar dan met limonade in plaats van chocoladekoekjes. Ze vonden geen enkel effect. In 2014 werd opnieuw een grote studie gedaan, waar Baumeister bij betrokken was, wederom zonder resultaat. En op een conferentie voor psychologen, SPSP, kondigden wetenschappers aan binnenkort met een publicatie te komen in Perspectives on Psychological Science (PPS), waarin twee dozijn proefjes met 2.000 proefpersonen uit uiteenlopende delen van de wereld evenmin het effect van ego-depletion liet zien. (Navraag bij PPS maakte duidelijk dat de publicatie er inderdaad aan zit te komen, maar nog niet ter inzage kon worden gegeven aan De Kennis van Nu) 

Wat moeten we hier nu uit concluderen? De minimale optie is dat het effect zich blijkbaar in bepaalde, specifieke gevallen niet voordoet. Wel bij chocoladekoekjes, niet bij frisdrank, zeg maar. Maar op dit moment is ook moeilijk uit te sluiten dat het hele effect niet bestaat. Eigenlijk moeten we misschien zeggen: het is na twintig jaar nog te vroeg om er iets met zekerheid over te kunnen zeggen.

Het replicatieprobleem

Daarmee raken we aan een breder probleem in de sociale wetenschappen – het replicatieprobleem. Er is vorig jaar bijvoorbeeld een flinke hoeveelheid psychologische studies overnieuw gedaan, en het lukte slechts in een derde van de gevallen om de resultaten te reproduceren. En eerder dit jaar hebben ze hetzelfde gedaan met economische studies, waar de score iets beter was, maar ook zo’n 40 procent van de resultaten niet kon worden gereproduceerd.

En om het nog ingewikkelder te maken: die replicatiestudie in de psychologie hebben ze vorige maand ook weer gerepliceerd, en toen leek opeens weer een veel groter deel van de studies te repliceren – in de eerste herhaalstudie zouden statistische fouten zijn gemaakt.

Misschien is het goed om ons te herinneren dat wetenschap, meer dan een collectie feiten, een onderzoeksmethode is. Niet een encyclopedie waarin je opzoekt hoe iets zit, maar een kist vol gereedschap om de realiteit mee te lijf te gaan. Dat levert heel veel kennis op, maar ook heel veel vragen, zeker als het gedrag en de psychologie van de mens onderwerp van onderzoek is. Deze kwestie rond de uitputbaarheid van onze wilskracht lijkt daar een duidelijk voorbeeld van.

Bouwe van Staten vertelde over dit onderwerp in het radioprogramma De Ochtend:

Wilskracht – kan het worden uitgeput of niet?

Wilskracht – kan het worden uitgeput of niet?